Niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst var skýr. 52,8% sögðu nei við því að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið en 47,2% sögðu já. Munurinn var 5,6 prósentustig. Þetta er meiri munur en þegar Svíar samþykktu aðild að Evrópusambandinu árið 1994. Þar munaði 5,5 prósentustigum. Þegar Frakkar samþykktu Maastricht-sáttmálann árið 1992 munaði aðeins rúmum tveimur prósentustigum.
Umræðan eftir kosningarnar hefur hins vegar tekið sérstaka stefnu. Meðal annars hefur verið farið að skoða hvaða erlendir stjórnmálamenn fögnuðu niðurstöðunni í stað þess að ræða hvers vegna rúmlega 118 þúsund Íslendingar sögðu nei.
María Rut Kristinsdóttir, þingmaður Viðreisnar, gerði þetta að umtalsefni í grein sinni Hvað varð um prinsippin? sem birtist í DV. Hún bendir þar á að Nigel Farage, Marine Le Pen, fólk úr röðum AfD og fleiri hafi fagnað niðurstöðunni. Hún tekur fram að það þýði auðvitað ekki að íslenskir nei-kjósendur deili pólitískum skoðunum þeirra. Samt telur hún þetta segja eitthvað um „hið stærra pólitíska samhengi niðurstöðunnar“.
Ef þetta er gildur mælikvarði hlýtur hann að gilda í báðar áttir. Þá mætti með sama hætti skoða hvaða stjórnmálamenn og stjórnmálaöfl erlendis vilja Ísland inn í Evrópusambandið og spyrja hvað aðrar skoðanir þeirra segi um íslenska já-kjósendur.
En fólk getur komist að sömu niðurstöðu af gjörólíkum ástæðum. Það á jafnt við um já og nei.
Enzensberger um lýðræðið
Þar er fróðlegt að rifja upp Hans Magnus Enzensberger, einn þekktasta rithöfund og hugsuð Þýskalands. Gagnrýni hans á Evrópusambandið spratt ekki af þjóðernishyggju heldur áhyggjum af lýðræðinu.
Í bók sinni Brussels, the Gentle Monster, or the Disenfranchisement of Europe dregur hann ekkert úr því sem Evrópusamstarfið hefur áorkað. Hann nefnir meðal annars frið, opin landamæri, efnahagsleg tengsl og ýmis þægindi daglegs lífs. Einmitt þess vegna hefur gagnrýni hans vægi. Hún beinist ekki gegn Evrópu heldur þeirri þróun Evrópusambandsins sem hann taldi hafa fjarlægt ákvarðanir frá borgurunum.
Kjarni gagnrýni Enzensbergers er lýðræðishallinn. Ákvarðanir í Brussel eru teknar í flóknu kerfi stofnana, stjórnsýslu og nefnda sem almenningur á oft erfitt með að átta sig á. Erfitt getur verið að rekja hver tók ákvörðun og hver ber á henni pólitíska ábyrgð.
Það skiptir máli vegna þess að lýðræði byggist ekki aðeins á kosningum. Þeir sem fara með vald verða að geta svarað fyrir ákvarðanir sínar.
Enzensberger lýsir Evrópusambandinu ekki sem ógnandi valdi. Þvert á móti er það yfirvald sem vill vel, skipuleggur, samræmir og setur reglur. Þar liggur broddurinn í lýsingu hans. Forræði þarf ekki að birtast með látum. Það getur falist í sífellt fleiri reglum og ákvörðunum sem færast fjær þeim sem þær snerta.
Enzensberger viðurkennir jafnframt að myndin sé flóknari. ESB er ekki ríki. Ríkisstjórnir aðildarríkjanna eiga ríkan þátt í ákvarðanatökunni og Evrópuþingið hefur lýðræðislegt umboð. En það breytir ekki meginatriðinu: Lýðræði krefst meira en formlegra ferla. Fólk þarf að geta skilið hvernig ákvarðanir verða til, hver ber ábyrgð á þeim og geta haft raunveruleg áhrif.
Niðurstaða Enzensbergers er því ekki ákall um þrönga þjóðernishyggju. Hún er að Evrópu verði að verja á lýðræðislegum grunni og að ekki megi rugla saman Evrópu og sífellt meiri miðstýringu. Borgararnir eiga að vera gerendur, ekki aðeins viðtakendur ákvarðana.
Þegar svarið er nei
Þetta er hollt að hafa í huga þegar íslenskum nei-kjósendum er stillt upp við hlið Farage, Le Pen eða AfD. Gagnrýni á Evrópusambandið er ekki sjálfkrafa andstaða við Evrópu, þjóðernishyggja eða höfnun lýðræðislegra gilda. Hún getur einmitt byggst á afstöðu til lýðræðis, ábyrgðar og þess hvar vald eigi að liggja.
Enzensberger varaði við því að borgararnir yrðu viðfang stjórnmálanna í stað þess að vera gerendur. Það er umhugsunarvert í ljósi umræðunnar hér heima eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna. Rúmlega 118 þúsund Íslendingar sögðu nei. Munurinn var meiri en þegar Svíar samþykktu aðild að ESB og meira en tvöfalt meiri en þegar Frakkar samþykktu Maastricht-sáttmálann.
Það er sjálfsagt að spyrja hvers vegna þeir kusu eins og þeir gerðu og takast á um rökin. En að leita skýringa á niðurstöðunni hjá Marine Le Pen, Nigel Farage eða AfD er eitthvað allt annað. Þá er athyglin ekki lengur á kjósendunum sjálfum heldur fólki sem þeir bera enga ábyrgð á.
Og spegillinn virkar í báðar áttir. Ef skoðanir erlendra stuðningsmanna eiga að segja eitthvað um prinsipp íslenskra nei-kjósenda, verða skoðanir erlendra stuðningsmanna aðildar að segja eitthvað um prinsipp íslenskra já-kjósenda.
Erna Bjarnadóttir
Höfundur er hagfræðingur með diplóma í opinberri stjórnsýslu.