„Gamli heimurinn er að deyja og nýi heimurinn á í erfiðleikum með að fæðast;
nú er tími skrímsla“ – Antonio Gramsci
Alexander Stubb, forseti Finnlands, skrifaði nýlega grein í Foreign Affairs þar sem hann talaði um hina frjálslyndu alþjóðlegu heimsskipan sem komið var á eftir seinni heimsstyrjöldina en er nú að deyja, og mikilvægi þess að koma á nýrri heimsskipan. Stubb talar um að marghliða samvinna á alþjóðavísu sé að fjara út og við tekur margpóla samkeppni.
Stubb skrifar: „Eftir fyrri heimsstyrjöldina var komið á nýrri heimsskipan sem entist í tvo áratugi, eftir þá seinni kom ný skipan sem entist í fjóra áratugi, og nú 30 árum eftir Kalda stríðið er eitthvað nýtt að taka á sig mynd“. Mikil bjartsýni ríkti eftir fall Berlínarmúrsins árið 1989, og því var haldið fram að við stæðum við enda sögunnar og að hin frjálslynda alþjóðlega heimsskipan hafi sigrað. En sagan endaði ekki.
Reyndar entist bjartsýnin bara í um 10 ár því eftir árásirnar á Tvíburaturnana í New York árið 2001 tók að fjara undan þessari frjálslyndu heimsskipan, sem nú riðar til falls.
Stubb skiptir heiminum í þrjá póla sem hann kallar Valdaþríhyrninginn: Alþjóðlega vestrið (e. the global West) sem er leitt af Bandaríkjunum og telur um 50 lönd, alþjóðlega austrið sem er leitt af Kína og telur um 25 lönd og loks alþjóðlega suðrið sem samanstendur af um 125 löndum sem flest eru þróunarlönd og þar má nefna Indland, Brasilíu, Indónesíu, Keníu, Mexíkó, Nígeríu, Sádi Arabíu og Suður Afríku. Við lifum nú í fjölpóla heimi, en áður var bara einn póll (vesturveldin).
Í greininni er talað um að samvinna fari minnkandi á heimsvísu, að stríð geisi víða um heim sem og borgarastyrjaldir. Viðskiptastríð teygir anga sína víða og hinar alþjóðlegu leikreglur eru virtar að vettugi. Stubb talar um mikilvægi þess að gera mikilvægar umbætur á alþjóðastofnunum og leikreglum. Nefnir hann sérstaklega Sameinuðu Þjóðirnar, Alþjóðabankann, Alþjóðaviðskiptastofnunina og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Stubb skrifar: „Án slíkra breytinga mun núverandi marghliða kerfi falla saman“.
Hann talar einnig um að þetta sé okkar síðasta tækifæri til að gera nauðsynlegar breytingar og koma á nýrri heimsskipan áður en það er um seinan, annars taki við óreiða og uppþot.
En hvað nákvæmlega þýðir frjálslynd heimsskipan?
Voltaire sagði eins og frægt er að hið Heilaga rómverska heimsveldi hafi ekki verið heilagt, né rómverskt né heimsveldi. Sir Niall Ferguson bætti við í grein nýlega að hin umtalaða frjálslynda alþjóðlega heimsskipan var aldrei frjálslynd og hvorki alþjóðleg né skipuleg. „Hún er tálsýn sem hefur verið til síðan 1945“ ritar Ferguson og ýjar að því að Bandaríkin hafi ráðið för í langan tíma.
Er hægt að tala um frjálslynda heimsskipan í fjölpóla heimi? Fyrst þurfum við að átta okkur á hvað frjálslyndi nútímans er í raun og veru.
Frjálslyndi á Íslandi
Frjálslyndi er hugtak sem oft kemur upp hér á fróni, sem dæmi þá kom grínistinn og sprellikarlinn Jón Gnarr með þá hugmynd að stjórnmálaflokkurinn Viðreisn myndi bæta frasanum frjálslyndir demókratar við nafn flokksins. Því var hafnað.
Ég rakst á netsíðu um daginn sem heitir Karpið þar sem margvíslegir pistlar eru birtir, en orðið frjálslyndi virðist vera annað hvert orð á síðunni.
Til dæmis segir í ritstjórnarstefnu: „Ritstjórn leggur áherslu á að efni sé í samræmi við almennt velsæmi, frjálslynd gildi … “ og „Karpið er frjálslynt vefrit … “
Í ritstjórn eru fjórir einstaklingar, samkvæmt heimasíðu Karpsins, og tveim þeirra er lýst á eftirfarandi hátt: „frjálslynd kona að vestan“ og „frjálslyndur Akureyringur“. Allir fjórir tengjast Viðreisn á einn eða annan hátt.
Í grein á vef ungliðahreyfingar Samfylkingarinnar frá árinu 2007 stendur „Samfylkingin er frjálslyndi flokkurinn“ og „Samfylkingin er flokkur frjálslyndrar jafnaðarstefnu“, og í grein á vef Samfylkingarinnar frá 2021 stendur „Frjálslyndið birtist í fögnuði yfir fjölbreytileika mannlífsins“.
Á heimasíðu Framsóknar segir Sigurður Ingi: „Við aðhyllumst frjálslynda hugmyndafræði“.
Sjálfstæðisflokkurinn varð til árið 1929 þegar Frjálslyndi flokkurinn sameinaðist Íhaldsflokknum, og hver man ekki eftir Frjálslynda flokknum sem var stofnaður árið 1998 og entist í vel yfir 10 ár. Í millitíðinni kom meira að segja fram enn einn Frjálslyndi flokkurinn sem stofnaður var 1973 en lagðist fljótt af.
Einnig var Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn stofnaður árið 2020.
Flestir flokkar á Íslandi þvert yfir hið pólitíska litróf virðast aðhyllast frjálslyndi, a.m.k. á einhverjum tímapunkti.
Þegar flestallir flokkar eru sammála um eitthvað, þá læðist að manni sá grunur að hægt sé að túlka viðkomandi hugtak á ólíka vegu og að hugtakið þýði þá í raun allt og ekkert. Sérstaklega á tímum orwellískrar vopnvæðingar tungumálsins.
Klassískt frjálslyndi
Frjálslyndi á rætur sínar að rekja til ensku borgarastyrjaldarinnar á 17. öld sem leiddi til þess að völd konungs voru takmörkuð og þingið fékk aukið vald. John Locke (1632 – 1704) gaf út Ritgerð um ríkisvald (e. Two Treatises of Government) sem lagði grunninn að vestrænni frjálslyndisstefnu. Stjórnskipan Bandaríkjanna er að miklu leyti byggð á þessum skrifum Locke, þar sem áhersla er lögð á einstaklingsfrelsi, valddreifingu og takmörkun ríkisvalds.
Þessar hugmyndir höfðu verið á sveimi í Bretlandi í einhverri mynd alveg síðan Magna Carta lagabálkurinn kom fram árið 1215.
Í Ritgerð um ríkisvald segir að það eru borgararnir sem gefa ríkisvaldinu réttmæti, en ekki guð, vald eða hefð. Hin óafsalanlegu og náttúrulegu réttindi borgarana, skv. Locke, eru líf, frjálsræði (e. liberty) og eignarréttur.
Hér nota ég orðið frjálsræði (e. liberty) til að greina það frá orðinu frelsi (e. freedom). Í grunninn gengur frjálsræði út á að allir hafa frelsi til athafna svo lengi sem þeir skaði ekki fólk og gangi hvorki á frelsi annarra né eignarrétt. Þetta gildir jafnt um einstaklinga sem og ríkið.
Skipulegt frelsi (e. ordered freedom) gengur út á það að skorður og reglur eru undirstaða raunverulegs frelsis, sem kannski hljómar mótsagnakennt. En ef það væru ekki umferðarreglur þá er hætt við því að það myndist óleysanlegar teppur, og slys gætu orðið tíðari. Stórir og jafnvel brynvarðir bílar ættu alltaf réttinn.
Það gæti orðið erfiðara, og stundum ómögulegt, að komast á milli staða. Með umferðarreglum þá hefur þú frelsi til að fara hvert sem er, en aðrir í umferðinni mega ekki ganga á þinn rétt og öfugt. Eðlilegar umferðarreglur auka því frelsi fólks almennt í umferðinni.
Að sama skapi má ímynda sér samfélag með engum lögum eða reglum. Þá er hætt við því að sterkasti hópurinn taki sér völd og kúgi hina, sem verður til þess að flestir hafa ekkert frelsi. Anarkismi er nefnilega ekki frelsi. Þessu má líkja við samfélag þar sem ríkið má gera hvað sem er, borgararnir hafa þá ekkert frelsi, ekkert frjálsræði, þar sem ríkisvaldið er sterkasti aðilinn með óheft vald.
Til að rökstyðja hugmyndina um náttúruleg réttindi notaði Locke guðfræðina og rökhyggjuna. Það má líka horfa til náttúrunnar sjálfrar. Á Arnarvatnsheiði er mikið fuglalíf, þar verpa til dæmis yfir 600 pör álfta. Ef einhver dirfist að nálgast hreiðrið á varptíma þá „verja hjónin óðal sitt“ eins og segir í grein um málið.
En það eru fleiri dýr sem passa upp á eignarréttinn, til dæmis: hundar; úlfar; birnir; stór kattardýr; gæsir; ernir; kóralfiskar og maurar.
Það má því segja að eignarrétturinn sé uppgötvun, en ekki uppfinning. Það er ekkert nýtt undir sólinni. Að verja eignir sínar og landsvæði er náttúruleg hegðun hjá mörgum dýrategundum, þar er maðurinn ekki undanskilinn eins og sósíalistar hafa sýnt fram á margoft (með því að taka burt eignarréttinn með hræðilegum afleiðingum).
Það frjálslyndi sem þróaðist frá hugmyndum Locke, á 17. og 18. öld, hefur verið kallað klassískt frjálslyndi til að aðgreina það frá frjálslyndi nútímans, sem er allt önnur skepna. Það má færa rök fyrir því að velgengni Bandaríkjanna á síðustu 250 árum sé til marks um það hvað klassískt frjálslyndi er öflugt.
Pólitískur stöðugleiki í Bandaríkjunum hefur alla tíð verið mun meiri en í Evrópu, byltingar og stríð við nágranna eru einnig sjaldgæfari þar vestra. Reyndar hafa Bandaríkin þurft að bjarga Evrópu frá sjálfri sér margoft, og þurfa líklega að gera það aftur… og aftur.
Eitt sem vert er að minnast á í þessu samhengi er valddreifing. Pólitískur stöðugleiki hefur almennt verið mjög mikill í Bandaríkjunum og í Sviss. Mig grunar að þetta sé vegna þess hvernig valddreifingu er háttað, sem er ekki flöt heldur híerarkía (stigveldi). Það hefur verið lenska síðustu áratugi að færa völd til stofnana og embættismanna, en í Sviss og Bandaríkjunum var kerfið sett þannig upp að völd eru færð nær fólkinu.
Alríkið er tiltölulega lítið og völd eru færð til fylkja/kantóna og bæjarfélaga. Ekki bara er þetta mun lýðræðislegri valddreifing heldur eykur hún pólitíska fjölbreytni í samfélaginu, og þegar mismunandi svæði fara ólíkar leiðir þá hefur það mikið lærdómsgildi sem hagnast öllum. Samkeppni milli svæða heldur líka öllum á tánum og almenningur getur kosið með fótunum.
Félagslegt frjálslyndi
Heimspekingurinn Jean-Jacques Rousseau gaf út bókina Samfélagssáttmálinn árið 1762. Þar setti hann fram hugmyndina um almannavilja (e. the general will). Hún gengur út á það að þorri almennings myndar samfélagssáttmála og að það megi þvinga minnihlutahópa til að lúta vilja meirihlutans. Rousseau orðaði það þannig að það mætti „neyða fólk til að vera frjálst“, sem hljómar eins og eitthvað sem er auðvelt að misbeita eða rangtúlka.
Samkvæmt Rousseau má semsagt neyða fólk til að lúta oft óljósum almannavilja, og það liggur í augum uppi að þetta samrýmist á engan hátt hugmyndum um einstaklingsfrelsi. Hér er í raun kominn fram hugmyndafræðilegur rökstuðningur fyrir sósíalisma, kommúnisma, fasisma og öðrum alræðishyggjum.
Napóleon til dæmis notaði þjóðaratkvæðagreiðslur til að réttlæta valdníðslu sína og byggir það á þessum hugmyndum Rousseau þó að Napóleon hafi kannski aldrei vitnað í almannavilja Rousseau með beinum hætti.
Um 200 árum eftir að Locke kom fram með sínar hugmyndir gaf John Stuart Mill (1806-1873) út bækurnar Nytjastefnan (e. Utilitarianism) og Frelsið (e. On Liberty) sem eru lykilverk í þróun frjálslyndis. Mill dregur sínar hugmyndir úr upplýsingunni og rómantíkinni, sem hann reynir að tvinna saman.
Nytjastefnan er umdeild siðfræðikenning sem gengur út á að hámarka hamingju í samfélaginu. Ákvarðanir sem hámarka nyt eða hamingju heildarinnar eru „réttar“ ákvarðanir. Á Vísindavefnum segir „megineinkenni hennar [nytjastefnunnar] er að athafnir öðlast réttlætingu í ljósi afleiðinga þeirra fyrir almannaheill“.
Það er hins vegar óljóst hvernig ríkisvaldið á að hámarka hamingju fólks, hvernig það er mælt og hvað það þýðir yfir höfuð. Mill var umhugað um einstaklingsfrelsið og talaði um að ríkisvaldið ætti að búa til umgjörð fyrir hámörkun hamingju og nytja án þess að ganga á frelsi borgaranna. Til dæmis með því að halda uppi lögum og reglu; sjá til þess að borgarar hafi aðgengi að menntun; draga úr fátækt og tempra ójöfnuð.
Þessar hugmyndir voru seinna teknar og útvíkkaðar og notaðar sem rökstuðningur fyrir aukinni miðstýringu, sem byrjaði að aukast hratt í byrjun 20. aldar, sérstaklega eftir að Titanic sökk.
Nytjastefna Mill minnir óneitanlega á hugmyndina um almannavilja þó að Mill hafi lagt áherslu á einstaklingsfrelsi og að ríkisvaldið eigi að hafa ákveðnar skorður. Þá er auðvelt að nota þessar hugmyndir Mill til að réttlæta aukin ríkisafskipti í „almannaþágu“.
Þá víkjum við að bók Johns Stuarts Mills um frelsið (e. On Liberty) sem kom út árið 1859. Gjarnan er vitnað í þessa bók í tengslum við mikilvægi málfrelsis sem er góðra gjalda vert en einhverjir segja að Mill hafi í skrifum sínum sáð fræjum nútíma framfarahyggju (e. progressivism) sem er nátengd frjálslyndi nútímans.
Það má túlka bókina þannig að frjálsræði eða frelsi sé ekki markmið í sjálfu sér, heldur að framfarir (e. progress) séu raunverulega takmarkið. En oft eru þessar svokölluðu framfarir bara breytingar breytinganna vegna, framfarahyggja getur verið vafasamt kvikindi.
Á tímum Mills höfðu hugmyndir um takmarkanir á ríkisvaldi sannað gildi sitt þannig að Mill lagði áherslu á annars konar frelsi. Hann hafði áhyggjur af félagsþrýstingi, honum fannst venjur og hefðir á Viktoríutímabilinu vera kæfandi og hamlandi.
Að koma böndum á ríkisvaldið er tilgangslaust samkvæmt Mill ef við komum ekki böndum á hið félagslega ofríki meirihlutans. Áherslan er semsagt á félagslegt frelsi.
Frelsið hefst á þessum orðum: „Þessi ritgerð fjallar ekki um svonefnt frelsi viljans, … Hún fjallar um borgaralegt eða félagslegt frelsi …“
Mill talar um „að samfélagið láti einstaklinginn afskiptalausan um einkahagi sína“. Einnig segir Mill: „Það [þjóðfélagið] steypir alla menn í eitt og sama mót. Og öllu þessu ber að verjast.“ og „… fátt freistar manna eins og að víkka svo valdsvið siðferðilegrar löggæzlu, sem kalla má, að hún skerði skýlaust frelsi einstaklingsins“.
Mill dregur bókina saman í tvær frumsetningar, og sú fyrri segir: „einstaklingur ber enga ábyrgð gagnvart samfélaginu á þeim athöfnum sínum, sem varða einungis hann sjálfan“.
Um hefðir og venjur segir Mill svo: „Mönnum virðast þær reglur, sem þeir fylgja sjálfir, liggja í augum uppi og þurfa engrar réttlætingar annarrar við. Þessa almennu sjálfsblekkingu má hafa til marks um töframátt vanans“.
Félagslegt frjálslyndi byrjar að taka yfir af klassísku frjálslyndi jafnt og þétt eftir að Mill féll frá og ýmsar stökkbreytingar áttu sér stað í gegnum 20. öldina. Þetta sést best á þeirri staðreynd að „hægrimenn“ kenndu sig við frjálslyndi á 18. og 19. öld (og byrjun 20. aldar) en á fyrrihluta 20. aldar þá byrjuðu vinstrimenn að kenna sig við frjálslyndi.
Þessar stökkbreytingar komu úr ýmsum áttum. John Maynard Keynes (1883-1946) talaði fyrir auknum ríkisafskiptum, Walter Lippmann (1889–1974) talaði fyrir stofnana- og sérfræðingavæðingu ríkisins og svo kom póstmódernismi og sjálfsmyndarpólitík (e. identity politics). Félagslegt frjálslyndi fjarlægðist því hið klassíska smám saman.
Fullkomið félagslegt frelsi má kalla félagslegan anarkisma, sem er ekki frelsi heldur ánauð.
Að fletja út heiminn
Frjálslyndi fór að snúast um það að auka frelsi alveg stöðugt án takmarkana. Frelsi frá öllu og engu, og kalla það framfarir. En ef þú fletur út frelsið þá færðu anarkisma.
Fólk talar um frelsi frá hinu kúgandi feðraveldi (jafnvel þó því sé stýrt af konum); frelsi frá barneignum; frelsi frá kjarnafjölskyldunni; frelsi fyrir fóstureyðingum til 6 mánaða; frelsi fyrir fóstureyðingum til 9 mánaða; frelsi fyrir líknardrápi þeirra sem eru dauðvona; frelsi fyrir líknardrápi allra sem vilja …
frelsi til að auka fagmennsku í stjórnkerfinu; frelsi frá stjórnmálamönnum með því að færa völd þeirra til dómara og stofnana; frelsi frá landamærum og þjóðum með því að færa völd og sjálfsákvörðunarrétt til alþjóðlegra stofnana og mannréttindadómara; frelsi til að ríkið fjármagni almannaheillafélagið mitt; frelsi til að nota skattfé í pólitískan lobbýisma …
frelsi frá kúgandi kapítalisma; frelsi til að auka miðstýringu; frelsi til að miðstýra húsnæðismarkaðnum; frelsi til að fá félagslegt húsnæði; frelsi til að hafa lóðaskort í strjálbýlasta landi Evrópu …
frelsi til að reykja gras; frelsi til að nota eiturlyf; frelsi til að borða sig í ofþyngd; frelsi til að fá ókeypis heilbrigðisþjónustu óháð lífsstíl …
frelsi til að miðstýra menntun allra barna; frelsi til að fá ókeypis menntun; frelsi til að læra hóflega mikið í skólanum; frelsi til að sleppa heimavinnu; frelsi til að vera agalaus; frelsi til að geta ekki lesið sér til gagns; frelsi til að predika pólitískan áróður í skólum; frelsi barna til að burðast með loftslagskvíða; frelsi til að öll börn fái ADHD lyf …
frelsi frá hefðum og venjum; frelsi frá trú; frelsi frá hatursorðræðu; frelsi til að breyta íslenskunni; frelsi til að skipta um kyn; frelsi til að skipta um kyn á börnum; frelsi til að skilgreina sig sem kött; frelsi til að selja sig á OnlyFans; frelsi til að fá ókeypis sálfræðiþjónustu …
frelsi til að klæðast gallabuxum á Alþingi; frelsi til að klæða sig hvernig sem er hvar sem er; frelsi til að sprikla um í BDSM galla í skrúðgöngu …
frelsi til að stytta vinnuvikuna; frelsi til að vera ekki rekinn; frelsi til að fara í kulnun á fullum launum; frelsi til að fá biðlaun og starfslokasamning; frelsi til að fá atvinnuleysisbætur árum saman; frelsi til að láta innflutt vinnuafl sjá um flest störf …
frelsi til að mótmæla hvernig sem er hvar sem er; frelsi til að stöðva umferð; frelsi til að fremja eignaspjöll; frelsi til að áreita ráðherra …
Stangast eitthvað af þessu frelsi á? Eykur eitthvað af þessu samfélagslegan óstöðugleika? Stuðlar þetta allt að heilbrigðu hagkerfi? Það skiptir engu máli, samkvæmt hinni frjálslyndu hugmyndafræði þurfum við framfarir og meira frelsi!
En hvar endar þetta? Er alltaf hægt að auka frelsi án þess að enda í anarkisma og endalausum mótsögnum? Þetta er framfarahyggjan, afbrigði af nútíma frjálslyndi, sem gengur út á að breytingar eru alltaf til góðs og ef hlutir eru ekki að breytast, þá eru engar framfarir.
En það hefur gleymst að framfarir í vitlausa átt eru ekki framfarir. Þú þarft að vita hvert þú ert að fara.
Ef við horfum á hin frjálslyndu lönd í Vestur-Evrópu, til dæmis Belgíu; Frakkland; Ítalíu og Spán, þá eru þau að sligast undan háum ríkisskuldum (og skuldbindingum). Einnig er viðvarandi hallarekstur og hagvöxtur sáralítill.
Þunglyndi og kvíði hefur aukist verulega, og fæðingartíðni lækkar jafnt og þétt. Tíðni kynferðisglæpa innan ESB jókst um 79% frá 2013 til 2023, og tíðni nauðgana jókst um 141% á sama tímabili. Skipulögð glæpastarfsemi hefur einnig aukist töluvert. Brotalamir eru að koma fram víða.
Er þetta afleiðing af því að við stefnum í einhverskonar anarkisma í nafni frjálslyndis? Eru þetta ekki framfarir í vitlausa átt?
En hvað með eignarrétt, gengur ríkið ekki á hann með óhóflegri skattlagningu ef allt á að vera „frítt“? Hvað með samningsfrelsi, er í lagi að ríkið; ríkisstofnanir og verkalýðsfélög grípi stöðugt inn í frjálsa samninga fólks og setji þeim auknar skorður ár eftir ár? Er raunverulegt félagafrelsi á Íslandi?
Nú er Ísland eina landið á Norðurlöndum þar sem ríkismiðillinn er á auglýsingamarkaði, er það ekki til þess fallið að minnka fjölmiðlafrelsi? Eða snýst þetta um frelsi RÚV?
Af hverju er öllum sparnaði landsins miðstýrt gegnum lífeyrissjóði, mætti auka frelsi þar? Ríkið vill stýra því hvernig bíla við eigum, mætti auka frelsi þar? Af hverju þarf að bíða í yfir 200 daga til að fá leyfi fyrir veitingastað í Reykjavík, mætti ekki auka frelsi örlítið þar?
Hvað með frelsi til að byggja hvernig hús sem er, þarf endilega að miðstýra öllu gegnum deiliskipulag; stofnanir og endalaust regluverk? Veit markaðurinn ekki hvernig hús fólk vill?
Fyrir nokkrum áratugum síðan var algengt að fólk byggði sitt eigið hús (að mestu), en í dag er það gott sem bannað.
Hvað með skólafrelsi, af hverju mega foreldrar ekki velja hvaða skóla sem er fyrir börnin sín? Hvað með frelsi fólks til að fá leikskólapláss við 12 mánaða aldur? Hvað með markaðsfrelsi, af hverju er settur steinn í götu einkaskóla? Það er til mikið af hæfu fólki sem væri til í að stofna leikskóla og grunnskóla, en kerfið segir nei. Hvað með frelsi til að hafa börn í heimakennslu? Hvað með frelsi í heilbrigðismálum, má minnka miðstýringu þar? Er það eðlilegt að kennarar og heilbrigðisstarfsfólk geti bara starfað hjá hinu opinbera, er það kannski til þess fallið að halda niðri laununum þeirra? Heldur það aftur af nýsköpun?
Hvað með frelsi sveitarfélaga til að hafa sína eigin aðalnámskrá?
Þeir sem kenna sig við frjálslyndi í dag vilja ákveðna tegund af frelsi, og það er ekki borgaralegt frelsi. Þetta snýst um að fletja út frelsið, fletja út híerarkíur. Það er ekki alveg ljóst hvaðan þessi tilhneiging kemur. Kannski er þetta afleiðing af því að við töpuðum markhyggjunni (e. teleology) á upplýsingaöld. Mögulega er þetta vanhelg blanda af öfund og valdafíkn eða stjórnsemi. Þ.e.a.s. barátta gegn ríkjandi híerarkíu samfélagsins, til lyfta sjálfum sér. Litli-fingur sagði að óreiða væri stigi.
Þá má hugsa þetta sem öfugsnúna réttlætiskennd eða tilraun til að smíða siðferðislega híerarkíu og dyggðaskreyta sig á toppinn. Þá er ein híerarkía notuð til að ráðast á allar aðrar.
Nietzsche sagði einmitt að þetta snerist um völd, og að helsta vopn fólks sem ekki hefur völd sé vopnvædd siðfræði. Hann sagði einnig eitthvað á þessa leið, lauslega þýtt: „Enginn er lægri heldur en sá sem krefst þess að vera jafn“. Var hann þá að tala um tilhneigingu fólks til að draga niður þá sem skara fram úr, að jafna alla við lægsta samnefnara. Nietzsche vildi jafnframt meina að slík siðferðisleg hnignun hafi orðið Rómaveldi að falli, en látum það liggja á milli hluta.
Þessi tilhneiging fólks til að fletja allt út hefur fylgt mannkyninu alla tíð og virðist koma í bylgjum. Það er varað við þessu í Biblíunni, til dæmis í sögunni um Babelsturn (Fyrsta Mósebók 11. kafli). Þar segir:
„Allir jarðarbúar töluðu sömu tungu og notuðu sömu orð.“
Hér er búið að fletja út öll tungumál. Ekki nóg með það: Og Drottinn sagði: „Nú eru þeir ein þjóð og tala sömu tungu“.
Það er semsagt búið að fletja út öll landamæri og menningu einnig. Í sögunni voru jarðarbúar að byggja turn til himna, þeir voru semsagt að storka guði. Með því að setja sig til jafns við guð, eða skipta út guði fyrir tækni, þá ertu búinn að fletja út hina náttúrulegu híerakíu heimsins.
En slíkar tilraunir enda aldrei vel „og Drottinn tvístraði þeim þaðan um alla jörðina“ og „ruglaði Drottinn tungumál allrar jarðarinnar“. Þjóðir með ólík tungumál urðu aftur til. Það virkar aldrei til lengdar að fletja út heiminn.
Keðja tilverunnar
Til er gömul en lífseig frumspeki sem kallast Keðja tilverunnar (e. Great chain of being), og hefur hún þróast frá Aristóteles alla leið til Tómasar af Akvínó og áfram eftir það. Hún gengur út á að heimurinn hafi náttúrulega híerarkíu eða röðun. Guð er efst í keðjunni, maðurinn er fyrir miðju og neðst eru ólífræn efni. Svo eru til margar undir-keðjur og hver og einn hlekkur á sína eigin röðun. Allt á sinn náttúrulega stað í skipulegu frelsi, annars þróast hlutir út í óreiðu.
Einnig má nefna fæðukeðjuna, náttúruleg röðun á lífverum í keðju þar sem hver hópur nærist á því sem er í hlekknum fyrir neðan. Neðst eru t.d. grös og þörungar en efst eru menn og stór rándýr. Þessi röðun myndast sjálfkrafa eftir því sem líf þróast, en veganistar vilja auðvitað fletja þessa keðju út. Þá er hins vegar hætt við því að náttúran kvarti og líkamlegir kvillar láti á sér kræla.
Tómas af Akvínó ritaði einnig um röðun á skyldum hvers og eins. Þar sem við höfum takmarkaðan tíma og fjármuni þá verðum við að forgangsraða. Fyrst kemur guð, svo ég, svo fjölskyldan, svo vinir, svo samfélagið, svo heimurinn. Af þessu leiðir að þú verður að ná tökum á sjálfum þér áður en þú getur hugsað um fjölskylduna, hvað þá heiminn. Margir virðast flaska á þessu í dag.
Keðja tilverunnar snýst ekki um eitthvað valdakerfi (og þessi speki hefur vissulega verið misnotuð) heldur snýst þetta um hvernig sjálfur veruleikinn er uppbyggður. Ef við tökum plöntur sem dæmi, þá förum við frá mosa upp í eikina. Einnig varðandi keðju píanóleiks, þá eru ekki allir jafn hæfileikaríkir (sem betur fer). Þegar kemur að ritsnilld þá er Shakespeare ofarlega í keðjunni.
Talandi um Shakespeare þá má sjá skýr dæmi um Keðju tilverunnar í mörgum af hans verkum. Þegar Macbeth drepur réttmætan konung þá rofnar hin náttúrulega keðja og heimurinn fer á haus. Hestar borða hvern annan, ugla drepur hauk og miður dagur er sólarlaus. Annar þáttur, fjórða atriði: „Nei, þetta er móti eðli, eins og verkið, sem unnið var“. Macbeth og kona hans missa bæði vitið. Þetta á vel við í dag þó að við höfum ekki konunga heldur kjörna þjóðarleiðtoga, þá er boðskapurinn sá sami.
Því hefur verið haldið fram að geðheilsa sé m.a. háð ytri þáttum svo sem menningu; samfélagi og félagslegu umhverfi. Það skiptir því máli að finna sinn stað í keðju lífsins, að tilheyra. Að horfa upp og byrja að klifra. Að taka sinn kross og bera eins langt upp hæðina og fætur drífa. En ekki ráfa um í flatneskjunni og kalla það frelsi.
Á upplýsingaöld byrjuðu menn að fletja keðjuna út og lögðu grunn að Babelsturni. Það fjölgaði ört í þeim hópi sem trúa á flata jörð og þeir eru nú í miklum meirihluta. En keðjan á að vera lóðrétt, jörðin er ekki flöt og skipulegt frelsi er mun náttúrulegra heldur en anarkismi.
Hestar eru grasætur, Íslendingar eiga heimsmet í notkun geðlyfja og Shakespeare er tímalaus.
Flöt hugmyndafræði
Ein af frægustu kenningum Jean-Jacques Rousseau gengur út á það að samfélag og siðmenning manna kalli fram það versta í þeim. Hann talaði um að maðurinn sé fæddur frjáls en sé hins vegar alls staðar hlekkjaður, og þá er hann að vísa í hvers kyns híerarkíu og hefðir.
Rousseau vildi fletja út híerarkíur og hugmynd hans um almannavilja var liður í því. Þessar hugmyndir fóru á flug og kristölluðust í Frönsku byltingunni, sem leiddi til anarkisma og loks til einræðis. Plató hefði geta sagt honum það.
Skipulegt frelsi Locke reyndist töluvert betra heldur en anarkismi Rousseau. En alla tíð eftir Frönsku byltinguna og upplýsinguna hefur fólk reynt að fletja út heiminn. Karl Marx er þar enginn upphafsmaður. Lenín er það ekki heldur, en hann náði að kalla fram anarkisma sem endaði með einræði. Plató snýr sér í gröfinni.
Nú er ekki óalgengt í hinum vestræna heimi að sjá fólk með kommúnistafána, eða að heyra fólk tala um ágæti sósíalisma og þar fram eftir götunum. Við erum meira að segja með flokk í borgarstjórn sem kennir sig við sósíalista, og New York búar voru nýlega að kjósa yfir sig sósíalískan borgarstjóra svo dæmi séu tekin. Venesúelabúar kusu yfir sig sósíalisma árið 1998 og hafa lifað við fátækt, glæpi og harðstjórn nánast allar götur síðan. Ekkert land í heiminum á fleiri flóttamenn sem flýja eigið land heldur en Venesúela, eða um 8 milljón manns.
Sumir furða sig á vinsældum rousseauisma; marxisma og sósíalisma miðað við þá eyðileggingu sem þessar hugmyndir framkölluðu. Líklega er ástæðan fyrir þessum vinsældum sú að sósíalismi er flöt hugmyndafræði (að leiðtogunum undanskildum auðvitað). Sósíalismi virðist vera einhvers konar afbrigði af þessu stökkbreytta frjálslyndi. Allt miðar þetta að því að fletja út skipulegt frelsi. Nútíma frjálslyndi er einnig orðið að menningarlegri nýlendustefnu, þau lönd sem hafa það ekki að markmiði að fletja út samfélagið fá að heyra það, og meira en það.
Þegar við förum á tónleika eða á íþróttaviðburði, þá viljum við helst ekki sjá meðalmennsku. Við viljum sjá fólk skara fram úr. Við erum vissulega öll jöfn, en við erum ekki eins. Ef við erum ekki eins þá getur heimurinn ekki verið flatur. Þegar kemur að píanóleik þá er Víkingur Heiðar ofar í híerarkíunni heldur en ég, við því er lítið að gera en ég gæti vissulega haldið því fram að píanó sé kúgunartæki og því verði að banna það í nafni inngildingar. Þessi aðferð krefst þess gjarnan að sannleikurinn sé settur til hliðar.
Elon Musk býr til vörur sem margir vilja kaupa og þess vegna er hann ríkari en aðrir. Fólkið sem verslar við hann kaus hann á toppinn. Þetta er eðlileg híerarkía þar sem allir fá atkvæðisrétt og kjósa með veskinu. Ef þú vilt fleiri atkvæði þá þarftu að búa til vörur sem aðrir vilja kaupa, þú þarft semsagt að þjóna öðrum til að komast ofar.
Það er kaldhæðnislegt að fólk sem aðhyllist sósíalíska valtarahugmyndafræði, sem byggir ávallt á valdbeitingu, kennir sig við frelsi og frjálslyndi. Kapítalismi hins vegar byggir á eignarrétti, samkeppni og frjálsum viðskiptum. Þá færðu ójafna dreifingu auðs, í stað þess að fá jafna dreifingu fátæktar.
Gárungarnir á samfélagsmiðlum hafa bent á það að oft er talað um launa-ójöfnuð; tekju-ójöfnuð og eigna-ójöfnuð en það er aldrei talað um hæfileika-ójöfnuð; dugnaðar-ójöfnuð; sköpunargáfu-ójöfnuð eða áhættusækni-ójöfnuð.
Fjárfestirinn og rithöfundurinn frægi Nassim Taleb benti á það nýverið að ólík hugmyndafræði á sinn skala og kemur í ljós að við erum öll kommúnistar, en bara á réttum stað í híerarkíunni. Hann sagði eitthvað á þessa leið:
Þegar kemur að ríkinu er ég frjálshyggjumaður
Þegar kemur að fylkinu/sveitarfélaginu er ég íhaldsmaður
Þegar kemur að bæjarplássinu er ég jafnaðarmaður
Þegar kemur að fjölskyldunni er ég kommúnisti
Þetta rímar sæmilega við stjórnsýsluna í Sviss þar sem pólitískur stöðugleiki er mjög mikill. Ef þú ferð með gufustraujárnið á þetta þá endar þú í vandræðum, eins og mörg lönd eru að upplifa.
Það er einnig mikilvægt að minnast á það að ég er ekki að segja að við þurfum að laga öll félagsleg og efnahagsleg vandamál með lagasetningu og offorsi. Menning er ofar í ánni heldur en pólitík og efnahagsmál. En það er búið að fara með valtarann á íslenska menningu, og þess vegna geisar svokallað menningarstríð.
Við þurfum menningarlega endurvakningu. Fyrsta skrefið er þá líklega að hætta að jafna við lægsta samnefnara og byrja að ýta undir ólíka styrkleika fólks svo það geti blómstrað. Þá fáum við blómlegt samfélag.
Flatneskja nútímans
Í grunnskólum í dag eru haldin nemendastýrð foreldraviðtöl, til að fletja út sambandið milli nemenda; foreldra og kennara. Skóli án aðgreiningar gengur svo út á að jafna alla nemendur við lægsta samnefnara, enginn má skara fram úr. En samt eru grunnskólastelpur sendar á tækninámskeið í HR á meðan strákar sitja eftir, er það ekki aðgreining?
Gengið er út frá því að kynin séu eins, en samt þarf sérstakar aðgerðir sem eru háðar kyni. Jafnframt er kyn sagt vera huglægt ástand. Flatneskju-hugmyndafræðin getur verið ruglandi, en forréttindapýramídinn frægi er einhverskonar kort af því sem þarf að fletja út. Þar eru strákar ofarlega á blaði.
Fjölmenning virðist ganga út á að fletja út menningarmun þjóða þannig að allar þjóðir (á Vesturlöndum allavega) séu vel hrært pönnukökudeig þar sem menningarleg séreinkenni eru þynnt út.
Evrópusambandið í heild sinni virðist vera tilraun til þess að fletja út Evrópu og gera hana einsleita þegar kemur að reglum, atvinnulífi og flestu öðru. Sérstaða og sérhæfing ólíkra landa í Evrópu var mikill styrkur sem nú er búið að þynna út. Sem sést ágætlega á því að hagvöxtur í flestum evrulöndum hefur verið sáralítill í lengri tíma.
Sameinuðu þjóðirnar virðast vera það sama, á stærri skala. Hvað eigum við annars að lesa í það þegar Íran, sem er frægt fyrir mannréttindabrot, fékk formennsku í undirstofnun hjá Mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna?
Markmiðið með valddreifingu frá ríki til stofnana er að fletja út ríkið. RÚV og háskólasamfélagið reyna að fletja út tungumálið, og svokallaðir sérfræðingar segja að það sé ekki til neitt rétt mál. Búið er að fletja út landamæri landsins töluvert og sumir vilja ganga mun lengra í þeim efnum. Einnig er búið að fletja út kjarnafjölskylduna þannig að fæðingartíðni hefur aldrei verið lægri og alið er á nietzscheísku kynjastríði.
Verkalýðsfélögin virðast líta svo á að allir eigi að vera á sömu launum óháð afköstum, hæfileikum eða viðveru. Háskólamenntun virðist því verðlaus, en ætli ég geti kært mig inn í sinfóníuhljómsveitina?
Ef eitthvað fyrirtæki stendur sig vel og skilar góðum hagnaði þá tala pólitíkusar um það sem vannýttan skattstofn sem væntanlega þarf að fletja rækilega út.
Það er fyrir löngu búið að fletja út kristna trú á Íslandi og ný trúarbrögð hafa komið í staðinn, svo sem loftslagsmál og sjálfsmyndarpólitík. Loftslagsmál virðast ganga út á hærri skatta; aukna miðstýringu og aukin viðskipti við alræðisríki, semsagt að fletja út hagkerfið. Sjálfsmyndarpólitík snýst svo um að fletja út samfélagið. Þá er allt orðið rennislétt og fínt.
En Babelsturn hrynur alltaf á endanum.
Hin svokallaða frjálslynda heimsskipan gat ekki sætt sig við einpóla heim, markmiðið var alltaf margpóla heimur sem sést hvað best í því að þeir sem kenna sig við frjálslyndi tala stöðugt gegn Bandaríkjunum.
Helst eigi að vera svo margir pólar að heimurinn sé flatur. Alræðis- og lýðræðisríki í einni stórri pönnuköku.
Frjálslyndið étur sig sjálft og anarkismi tekur við. Nú súpum við seyðið af því, í mismiklu magni þó. Einhver mun rísa upp úr anarkíunni, og það verður ekki sá sem er jafnastur.