Það er fyllilega rétt hjá forystukonum ríkisstjórnarinnar að þjóðaratkvæðagreiðslan hafi verið lýðræðislegur sigur. Kjörsókn var 82,6 prósent og þjóðin tók skýra afstöðu til stórs máls. En lýðræðið sigraði ekki vegna þess að ríkisstjórnin fékk sínu framgengt. Lýðræðið sigraði vegna þess að þjóðin hafnaði þeirri vegferð sem ríkisstjórnin hafði lagt fyrir hana.
Þennan greinarmun virðist stjórnin eiga erfitt með að horfast í augu við.
Ríkisstjórnin lagði gríðarlega pólitíska orku í þjóðaratkvæðagreiðsluna. Hún gerði málið að einu helsta verkefni sínu, flýtti atkvæðagreiðslunni og leyfði utanríkisráðherra að móta stjórnmálaumræðuna mánuðum saman. Forystukonurnar geta nú sagt að þær hafi aðeins verið að „gefa þjóðinni orðið“. Það breytir því ekki að þær vildu já og fengu nei.
Úrslitin voru 52,8 prósent gegn 47,2. Það er ekki jafntefli, ekki tæknilegt frávik og ekki hálfnað verk. Rúmlega tólf þúsund fleiri kusu nei en já. Ríkisstjórnin tapaði kosningunni sem hún sjálf boðaði.
Sigurvegari sem vill ekki viðurkenna ósigur
Á blaðamannafundinum eftir kosningarnar var áherslan lögð á „glæsilega kosningu“, mikla þátttöku og lýðræðisveislu. Allt er það rétt. En þegar ríkisstjórn lýsir kosningunni sem sigri án þess að nefna eigin ósigur verða fagnaðarlætin að pólitískri undankomuleið.
Góð kjörsókn er ekki umboð til að endurtúlka niðurstöðuna. Hún gerir hana þvert á móti þyngri. Því fleiri sem mæta, því erfiðara er að afgreiða niðurstöðuna sem tilviljun eða misskilning.
Þjóðin var ekki spurð hvort hún kynni vel við lýðræði. Hún var spurð hvort hefja ætti að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið.
Svarið var nei.
Það hlýtur því að vera lágmarkskrafa að stjórnvöld loki málinu með ótvíræðum hætti. Umsóknin frá 2009 er enn formlega til staðar. Ef stjórnin telur nei raunverulega þýða nei ætti hún sjálf að leggja til að umsóknin verði afturkölluð. Þögn, tafir og tal um að „flýta sér hægt“ vekja óhjákvæmilega grun um að menn vilji geyma umsóknina í skúffu fyrir hentugri tíma.
EES sem hirtingarvöndur
Viðbrögðin síðustu daga hafa aukið á þann grun að stjórnin hafi ekki aðeins tekið niðurstöðunni illa heldur hyggist svara henni með pólitískri ögrun.
Forsætisráðherra og utanríkisráðherra segja nú að fyrst landsmenn og stjórnarandstaðan kunni svona vel að meta EES-samninginn verði hann styrktur og Bókun 35 lögð fram. Í orðunum felst rökleg málsvörn: Þeir sem vilja njóta aðgangs að innri markaðnum verða að standa við skuldbindingar samningsins. Ísland getur ekki valið aðeins þægilegu hlutana.
En tímasetningin og tónninn skipta máli. Að svara nei-i þjóðarinnar með því að dusta samstundis rykið af einu umdeildasta fullveldismáli EES-samstarfsins hljómar síður eins og yfirveguð stjórnsýsla en skilaboð til kjósenda:
Nú, fyrst þið vilduð ekki ESB og eruð svona ánægð með EES, skuluð þið fá EES af fullum krafti – með Bókun 35 og öllum pakkanum.
Það er hefndarlegur tónn, hvort sem ætlunin var sú eða ekki.
Bókun 35 er ekki nýtt mál og hún varð ekki til við niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Ríkisstjórnin getur fært málefnaleg rök fyrir innleiðingu hennar og ESA hefur lengi gert athugasemdir við stöðu Íslands. En það er óheiðarlegt að nota almenna ánægju með EES sem sjálfkrafa samþykki við sérhverri mögulegri útfærslu samningsins.
Stuðningur við EES jafngildir ekki auðum tékka fyrir ríkisstjórnina í álitamálum um forgang EES-reglna gagnvart yngri íslenskum lögum.
Þetta er einmitt sú afstaða til kjósenda sem ríkisstjórnin þarf nú að varast: að hún ein skilji hvað fólk hafi „í raun“ kosið.
Sprungan liggur í gegnum Flokk fólksins
Næsta próf verður ekki haldið í Hörpu heldur á Alþingi.
Stjórnarandstaðan hyggst leggja fram tillögu um formlega afturköllun aðildarumsóknarinnar. Þá verður Flokkur fólksins knúinn til að velja milli gamallar stefnu sinnar og nýrrar stjórnarstöðu.
Flokkurinn hefur árum saman lagt fram tillögur um afturköllun, lýst sig andvígan aðild og á enn þingmenn sem eru harðir andstæðingar ESB. Formaðurinn Inga Sæland studdi hins vegar já í þjóðaratkvæðagreiðslunni og hefur bundið pólitísk örlög sín samstarfinu við Samfylkingu og Viðreisn.
Þarna duga ekki lengur orð um lýðræðisveislu eða að stjórnin gangi í takt. Atkvæðagreiðslan á Alþingi getur sýnt svart á hvítu hvort sá taktur er raunverulegur.
Styðji þingmenn Flokks fólksins afturköllun gegn vilja Viðreisnar kemur brestur í stjórnarsamstarfinu upp á yfirborðið. Fylgi þeir Viðreisn þurfa þeir að útskýra hvers vegna umsóknin eigi áfram að liggja inni eftir að þjóðin hafnaði framhaldi viðræðna.
Hvort tveggja er erfitt.
Þetta er ekki tilbúinn ágreiningur stjórnarandstöðunnar heldur innbyggð mótsögn ríkisstjórnar sem sameinaðist um að kjósa, en aldrei um hvaða Evrópustefna skyldi taka við eftir kosninguna.
Hver leiðir?
Þar með vaknar spurningin sem verður æ áleitnari: Hver leiðir þessa ríkisstjórn?
Formlega er svarið einfalt. Kristrún Frostadóttir er forsætisráðherra. Pólitískt er það síður augljóst.
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir fékk ríkisstjórnina til að taka stærsta hugsjónamál Viðreisnar og setja það fremst á dagskrá. Hún varð andlit vegferðarinnar, mótaði orðræðuna og virðist enn ráða ferðinni í því hvernig stjórnin bregst við ósigrinum.
Ef ríkisstjórnin dregur ekki umsóknina til baka, en keyrir þess í stað Bókun 35 í gegnum þingið, verður erfitt að komast að annarri niðurstöðu en að utanríkisráðherra hafi tapað atkvæðagreiðslunni en haldi samt frumkvæðinu.
Kristrún stendur því frammi fyrir leiðtogaprófi. Hún þarf ekki að reka Þorgerði Katrínu eða sprengja stjórnina til að sanna forystu sína. En hún þarf að sýna að niðurstaða þjóðarinnar hafi raunverulegar pólitískar afleiðingar.
Forsætisráðherra sem leyfir samstarfsflokki að halda áfram sömu vegferð undir nýjum merkjum eftir ósigur er ekki að miðla málum; hún er að láta leiða sig.
Svo er það Inga Sæland.
Hún hefur færri þingmenn en hinir stjórnarflokkarnir en án þeirra er engin ríkisstjórn. Það veitir henni úrslitavald. Ef hún krefst þess að umsóknin verði afturkölluð getur hún knúið fram skýra niðurstöðu. Ef hún kýs þögnina verður hún jafnframt sú sem tryggir Viðreisn svigrúm til að halda málinu lifandi.
Þess vegna er alls ekki fráleitt að spyrja hvort það sé að lokum Inga sem ráði ferðinni, með því sem hún gerir eða lætur ógert.
Valkyrjurnar og hin raunverulega ábyrgð
Ríkisstjórnin hefur sjálf kosið sér stórt nafn og stórar myndlíkingar. En hlutverk valkyrjunnar er ekki að neita því að einhver hafi fallið í orrustu. Það er að sjá fallið, velja og axla afleiðingarnar.
Hér féll ekki lýðræðið. Það stóð sig prýðilega.
Það sem féll var tillaga ríkisstjórnarinnar um nýja ESB-vegferð.
Það er engin skömm að tapa lýðræðislegri kosningu. Skömmin fælist í því að virða niðurstöðuna aðeins í orði, endurtúlka hana sem stuðning við annað verkefni og halda svo áfram eins og ekkert hafi gerst.
Nú reynir á hvort ríkisstjórnin hafi raunverulega treyst þjóðinni, eða aðeins treyst því að þjóðin myndi velja rétt að hennar mati.
Nei-ið þarf ekki að fella ríkisstjórnina. En það hefur svipt hana þeirri undankomu að enginn viti hvað þjóðin vill í þessu máli. Hún veit það núna.
Spurningin er aðeins hvort hún ætlar að hlusta.
Frosti Logason
Ritstjóri Nútímans