Aðeins rúmri viku eftir að íslenskir kjósendur höfnuðu því að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju er Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnar ESB, komin til Grænlands með fyrirheit um stórfelldar fjárfestingar.
Grænland yfirgaf sjálft Efnahagsbandalag Evrópu, forvera ESB, árið 1985. Yfirráð yfir fiskimiðum landsins voru ein helsta ástæða úrsagnarinnar.
Von der Leyen kom til Nuuk á sunnudag og var tekið á móti henni af Jens-Frederik Nielsen, forsætisráðherra Grænlands, og Mette Frederiksen, forsætisráðherra Danmerkur.
„Við erum fjölskylda,“ skrifaði von der Leyen á samfélagsmiðlum við komuna og sagði heimsóknina eiga að treysta enn frekar einstakt samstarf ESB og Grænlands.
Tengt sérstaklega við íslenska „neið“
Samkvæmt Financial Times hyggst von der Leyen kynna nýjan 200 milljóna evra fjárfestingarpakka fyrir Grænland vegna áranna 2026 og 2027. Það samsvarar hátt í 29 milljörðum íslenskra króna.
Blaðið setur heimsóknina sérstaklega í samhengi við þá stöðu sem komin er upp eftir að íslenskir kjósendur höfnuðu því að hefja aðildarviðræður við ESB að nýju. Niðurstaðan var pólitískt bakslag fyrir sambandið á norðurslóðum, þar sem samkeppni stórveldanna um áhrif, auðlindir og hernaðarlega stöðu fer vaxandi.
Fénu á meðal annars að verja til vinnslu mikilvægra hráefna, endurnýjanlegrar orku, sæstrengja, gervihnattatenginga, gagnavera og eflingar stjórnsýslu Grænlands.
Pakkinn bætist við 225 milljónir evra sem Grænlandi hafa þegar verið ætlaðar úr núverandi fjárlögum ESB fyrir árin 2021 til 2027.
Framkvæmdastjórn ESB hefur jafnframt lagt til að bein fjárframlög sambandsins til Grænlands verði aukin í 530 milljónir evra á næsta fjárlagatímabili, frá 2028 til 2034. Endanleg fjárhæð ræðst þó af fjárlagaviðræðum innan sambandsins.
Hráefni, öryggi og fjarskipti
Á mánudag eiga von der Leyen, Nielsen og Frederiksen að opna verkefni sem snýr að bættum gervihnattasamskiptum Grænlands. Þá verður einnig undirrituð endurnýjuð yfirlýsing um samstarf ESB, Grænlands og Danmerkur.
Heimsóknin fer fram á sama tíma og Grænland hefur fengið aukið vægi í alþjóðastjórnmálum. Landið er auðugt af mikilvægum hráefnum og lega þess skiptir miklu fyrir siglingar, fjarskipti og varnir á norðurslóðum.
Donald Trump Bandaríkjaforseti hefur ítrekað lýst áhuga á bandarískum yfirráðum yfir Grænlandi og vísað til þjóðaröryggis Bandaríkjanna. Stjórnvöld á Grænlandi og í Danmörku hafa hafnað því að önnur ríki geti ákveðið framtíð Grænlands.
ESB leitast nú við að sýna að sambandið geti verið langtímafjárfestir og samstarfsaðili Grænlendinga. Samhliða vill sambandið tryggja sér fjölbreyttari aðgang að mikilvægum hráefnum og draga úr innflutningsháðri stöðu sinni gagnvart Kína.
Grænlendingar kusu sig úr forvera ESB
Grænland er ekki hluti af Evrópusambandinu þótt landið tilheyri danska konungsríkinu.
Landið varð hluti af Efnahagsbandalagi Evrópu þegar Danmörk gekk í bandalagið árið 1973. Það gerðist þrátt fyrir að um 70 prósent grænlenskra kjósenda hefðu greitt atkvæði gegn aðild í dönsku þjóðaratkvæðagreiðslunni árið áður.
Eftir að Grænland fékk heimastjórn árið 1979 var hægt að taka aðildina til sérstakrar endurskoðunar. Þjóðaratkvæðagreiðsla um áframhaldandi veru í bandalaginu fór fram 23. febrúar 1982.
Þar kusu 53 prósent þátttakenda að yfirgefa Efnahagsbandalagið.
Úrsögnin tók formlega gildi 1. febrúar 1985 samkvæmt svonefndum Grænlandssáttmála. Grænland varð þar með fyrsta landsvæðið til að yfirgefa Efnahagsbandalag Evrópu.
Fiskimiðin réðu miklu um úrsögnina
Yfirráð yfir fiskimiðunum voru ein helsta ástæða þess að Grænlendingar vildu segja skilið við bandalagið.
Sjávarútvegur var undirstaða grænlenska hagkerfisins en með aðildinni féllu fiskimiðin undir sameiginlega sjávarútvegsstefnu Efnahagsbandalagsins. Grænlendingar voru meðal annars ósáttir við þær veiðiheimildir sem skipum annarra aðildarríkja, ekki síst þýskum skipum, voru veittar við landið.
Við úrsögnina losnaði Grænland undan sameiginlegri sjávarútvegsstefnu bandalagsins. Grænlensk stjórnvöld fengu sjálf vald til að ákveða veiðistjórn, úthluta kvótum og setja reglur um veiðar innan eigin lögsögu.
Það þýddi þó ekki að evrópsk skip hyrfu alfarið af miðunum.
Grænland tók yfirráðin en seldi ESB aðgang
Samhliða úrsögninni var gerður sérstakur fiskveiðisamningur við Efnahagsbandalagið.
Samkvæmt honum fengu skip frá aðildarríkjunum áfram ákveðnar veiðiheimildir í grænlenskri lögsögu gegn fjárhagslegu endurgjaldi. Grænlenskar sjávarafurðir héldu jafnframt tollfrjálsum aðgangi að Evrópumarkaði.
Grænland tók því aftur pólitísk og lagaleg yfirráð yfir fiskimiðunum en samdi eftir það sjálft um aðgang erlendra skipa og fékk greitt fyrir veiðiheimildirnar.
Þetta fyrirkomulag er enn við lýði.
Núgildandi samningur fyrir árin 2025 til 2030 tryggir ESB veiðiheimildir við Grænland gegn árlegri greiðslu upp á 17,3 milljónir evra. Þar af eru 14,1 milljón evra greiðsla fyrir aðgang að fiskimiðunum og 3,2 milljónir ætlaðar til að styrkja grænlenskan sjávarútveg, samkvæmt Evrópuþinginu.
ESB skiptir hluta veiðiheimildanna við Noreg en aðrar heimildir fara einkum til skipa frá Þýskalandi, Danmörku og Frakklandi. Þær ná meðal annars til lúðu, þorsks, karfa og rækju.
Sjávarafurðir eru enn yfir 90 prósent af vöruútflutningi Grænlands. Fiskimiðin, sem réðu miklu um úrsögn landsins fyrir 41 ári, eru því enn eitt mikilvægasta atriðið í samskiptum Grænlands og Evrópusambandsins.