Fyrrverandi alþingismaðurinn Birgir Þórarinsson lék óvænt lykilhlutverk í einni flóknustu og viðkvæmustu lausn gísls í seinni tíð, frelsun ísraelsk-rússnesku fræðikonunnar Elizabeth Tsurkov, úr prísund skæruliða í Írak.
Verkefnið, sem stóð yfir í meira en tvö ár, fól í sér ferðir Birgis til bæði Írans og Íraks, fundi með æðstu valdhöfum og hættulegum herforingjum, og að lokum, samkomulag sem leiddi til þess að gríðarlega hátt lausnargjald var fellt niður.
Ræðufundur kveikir aðdraganda
Fræðikonan Elizabeth Tsurkov, doktorsnemi við Princeton háskóla í Bandaríkjunum, hvarf í mars 2023 þegar hún var við rannsóknir í Írak en viðfangsefni hennar voru sjíta hreyfingar þar í landi.
Hún var handtekin af Kataeb Hezbollah, áhrifamikilum og herskáum sjíta skæruliðum sem studdir eru af Íran, og haldið fanginni í 903 daga.
Skæruliðarnir héldu því fram að hún væri njósnari í þjónustu Ísraels, sem bæði Ísrael og fjölskylda hennar neituðu staðfastlega.
Birgir Þórarinsson, þá nýlega hættur sem þingmaður Miðflokksins og genginn til liðs við Sjálfstæðisflokk þar sem hann varð formaður öryggis- og stjórnmálanefndar Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu (ÖSE), hitti systur Elizabeth, Emmu Tsurkov, fyrir tilviljun á blaðamannafundi í Washington í apríl 2023.
Þar gagnrýndi Emma forsætisráðherra Íraks harðlega fyrir aðgerðaleysi hans í málinu og sagði að ríkisstjórn landsins væri beinlínis samstarfsaðili þeirra sem héldu systur hennar sem fanga.
Birgir hafði áður tengst málefnum flóttamanna frá Afganistan og hafði sambönd í bæði Íran og Írak.
Hann hafði þegar kynnst Orli Naschitz, heiðursræðismanni Íslands í Ísrael, og gegnum þau tengsl komst hann í beint samband við Emmu Tsurkov.
Ferð til Írans og samningaviðræður
Í júlí 2024 hitti Birgir sendiherra Írans í Noregi, Alireza Yousefi, sem bauð honum til vígsluathafnar nýs forseta Írans, Masoud Pezeshkian.
Í Teheran ræddi Birgir málið við háttsetta embættismenn, þar á meðal varaforseta utanríkisnefndar þingsins og aðstoðarutanríkisráðherra Evrópumála.
Þar fékk hann þau skilaboð að Elizabeth væri enn á lífi, en áður en hann komst til Bagdad til frekari viðræðna varð loftárás, talin vera frá Ísrael, á hús gæsluliða byltingarinnar í Teheran.
Þar fórust meðal annars leiðtogar Hamas, og við það féllu áætlanir um viðræðu við írakska ráðamenn niður.
Seinasti þáttur Birgis í málinu var í lok ágúst 2025 þegar Emma Tsurkov hafði samband til að fá ráð um möguleg fangaskipti
Þrátt fyrir þetta gafst Birgir ekki upp og í ágúst sama ár reyndi hann að skipuleggja þingmannaleiðangur til Íraks með fulltrúum frá Bretlandi, Spáni og Kýpur til að ræða málið formlega.
Sú ferð fór þó einnig út um þúfur vegna stríðsátaka milli Ísraels og Hezbollah.
Mikilvægustu fundirnir
Í apríl 2025, við bænastund í Erbil í Kúrdistan, hitti Birgir áhrifamanninn Khassan Saka sem kom honum í samband við ráðgjafa sjítaleiðtogans Ammar al-Hakim.
Þeir hittust síðar í Bagdad þann 2. maí á 70 mínútna löngum fundi þar sem Birgir bar upp kröfu Kataeb Hezbollah, sem hljóðaði upp á 200 milljón dollara lausnargjald.
Al-Hakim sagðist telja þá kröfu óréttláta og lýsti yfir vilja til að leysa málið.
Hann sagðist ætla að ræða það beint við forsætisráðherra Íraks um kvöldið.
Fundurinn reyndist lykilatriði í þróun málsins.
Al-Hakim benti einnig á að hörð viðbrögð bandarískra samningamanna, sem hótuðu „að brenna Írak til grunna“ ef Tsurkov yrði ekki sleppt innan 48 klst., hefðu tafið málið verulega.
Samtal við vígamann
Þann 3. maí hitti Birgir einnig Rayan al-Kildani, leiðtoga Babýlon-hreyfingarinnar og herdeildar með sama nafni.
Kildani, sem hefur verið á svörtum lista Bandaríkjanna fyrir mannréttindabrot, gagnrýndi sjálfur að konur væru teknar í gíslingu og sagði slíkt ósæmilega hegðun.
Hann ráðlagði Birgi að snúa sér einnig til Sameinuðu arabísku furstadæmanna til að koma á hlutlausum samningafundi.
Lausnarkrafan felld niður
Þann 5. maí bárust Birgi þau skilaboð frá aðstoðarmanni al-Hakim að Kataeb Hezbollah hefði fellt niður lausnargjaldskröfu sína.
Þetta reyndist stórsigur í málinu.
„Ef ekki fyrir þennan hluta málsins hefði ekki verið hægt að höggva á þennan hnút,“ sagði Birgir í viðtali við The Times of Israel.
„Bandaríkin og Ísrael höfðu útilokað að greiða lausnargjald til skæruliða. Þetta var vendipunkturinn.“
Hvað nákvæmlega til þess að hópurinn féll frá kröfu sinni um lausnargjald og fangaskipti er óljóst.
Sumir fjölmiðlar telja að vígamenn hafi verið látnir lausir í staðinn og að viðræður hafi átt sér stað um fangaskipti vegna Imad Amhaz, háttsetts Hezbollah-liða sem Ísrael handtók í Líbanon í nóvember 2024.
903 dagar í haldi
Seinasti þáttur Birgis í málinu var í lok ágúst 2025 þegar Emma Tsurkov hafði samband til að fá ráð um möguleg fangaskipti.
Níu dögum síðar, þann 9. september, var Elizabeth látin laus.
Samkvæmt heimildum blaðsins Asharq Al-Awsat hafði íraska ríkisstjórnin hafið þrýsting á Kataeb Hezbollah, samhliða hótunum Bandaríkjanna.
Samkvæmt heimildum fengu þeir ekkert í staðinn.
Elizabeth var skilin eftir í húsnæði í Bagdad þar sem íraskir embættismenn sóttu hana og fluttu hana í bandaríska sendiráðið.
Þaðan var hún flutt til Grikklands og svo til Ísraels, þar sem hún dvelur nú í endurhæfingu.
Hlutlaus Íslendingur sem milliliður
Birgir telur að hlutleysi sitt sem Íslendingur hafi verið lykilatriði.
„Ísland á enga óvini. Þetta gerði mér kleift að starfa án þess pólitíska þrýstings og tortryggni sem aðrir hefðu lent í. Þessi bakgrunnur minn, hlutlaus, sjálfstæður, en vel tengdur, gerði gæfumuninn.“
Hlutur Birgis Þórarinssonar í málinu var lítt þekkt fyrr en nú, en nú er að koma í ljós hversu mikil áhrif hann hafði í þessari björgun Tsurkov.