Samtök Skattgreiðenda hafa birt greiningu þar sem spurt er hvort Íslendingar hafi í raun efni á því að vera á almennum vinnumarkaði miðað við núverandi samspil launatekna og bótagreiðslna. Í skýrslunni eru settar fram tíu sviðsmyndir sem bera saman ráðstöfunartekjur eftir húsnæðiskostnað hjá fólki á vinnumarkaði annars vegar og örorku- eða endurhæfingarlífeyri hins vegar.
Í samantekt samtakanna kemur fram að endurskoða þurfi bótakerfið frá grunni og að það ætti að gera án aðkomu þeirra stofnana og sérfræðinga sem hafi hannað núverandi kerfi. Þá er bent á að kjör öryrkja séu mjög ólík eftir kyni og fjölskyldugerð og að umræða um kjör öryrkja, sem taki ekki mið af fjölskyldubótum, gefi skakka mynd.
Mikil aukning örorku meðal einstæðra mæðra
Í inngangi er vísað til greinar sem birtist í Morgunblaðinu 23. desember þar sem stjórnarmenn í Samtökum Skattgreiðenda ásamt Dr. Kristni Sv. Helgasyni bentu á mikla fjölgun örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, sérstaklega meðal kvenna. Þar kom fram að hlutfall örorku meðal kvenna á aldrinum 18–67 ára sé komið í um 23 prósent miðað við fjölda starfandi kvenna.
Í nýjustu útgáfu Læknablaðsins er jafnframt bent á að örorka einstæðra mæðra aukist með fjölda barna. Samkvæmt ritstjórnargrein blaðsins er hlutfall örorku 25 prósent hjá einstæðum mæðrum með eitt til tvö börn, 36 prósent ef börnin eru þrjú og 51 prósent ef þau eru fjögur eða fleiri. Þar kemur einnig fram að árið 2025 hafi 61 prósent örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega verið konur en 39 prósent karlar.
Ráðstöfunartekjur eftir húsnæðiskostnað bornar saman
Í greiningu samtakanna er miðað við þrjú launaviðmið samkvæmt gögnum frá Hagstofu Íslands: 625 þúsund krónur, 753 þúsund krónur og 940 þúsund krónur á mánuði. Reiknað er með að fólk á vinnumarkaði leigi á almennum markaði en örorkulífeyrisþegar í félagslegu húsnæði, þar sem leiga sé að jafnaði 58 prósent af markaðsleigu á höfuðborgarsvæðinu.
Samkvæmt niðurstöðunum er munur á ráðstöfunartekjum eftir húsnæðiskostnað verulegur í mörgum tilvikum, sérstaklega hjá einstæðum foreldrum með börn.
Í einni sviðsmynd er sýnt fram á að útivinnandi einstæður faðir þriggja barna með 625 þúsund krónur í heildarlaun hafi um 15 þúsund krónur eftir til frjálsrar ráðstöfunar að loknum húsnæðiskostnaði. Einstæð móðir sömu barna á örorku hafi hins vegar um 761 þúsund krónur til ráðstöfunar eftir húsnæðiskostnað.
Til að ná sömu ráðstöfunartekjum og einstæð þriggja barna móðir á örorku þarf einstæð móðir á vinnumarkaði, samkvæmt útreikningum samtakanna, að vera með um 1,4 milljónir króna í mánaðarlaun.
Gríðarlegir hvatar, að mati samtakanna
Samtök Skattgreiðenda segja að niðurstöðurnar sýni fram á gríðarlegan fjárhagslegan hvata fyrir foreldra til að fara á örorku í stað þess að vera á vinnumarkaði, sérstaklega einstæðar mæður. Þá er bent á að í mörgum sviðsmyndum, bæði hjá einstæðum foreldrum og hjónum með börn, séu ráðstöfunartekjur á örorku hærri en hjá fólki með tekjur yfir miðgildi launa.
Í skýrslunni er þó tekið fram að ýmsar greiðslur hafi ekki verið teknar með í útreikningana, svo sem laun fyrir hlutastörf, aukið meðlag vegna tekna föður, réttindi í lífeyrissjóðum, umönnunarbætur og ýmsir afslættir.
Að mati samtakanna kallar staðan á endurskoðun kerfisins þar sem markmið sé að tryggja að það borgi sig að vera á vinnumarkaði.