Kolbeinn Stefánsson, félagsfræðingur og lektor, gagnrýnir harðlega það sem hann lýsir sem sívaxandi tilhneigingu innan fræðasamfélagsins til að beina rannsóknum að sjálfum sér í stað þess að fást við samfélagsleg viðfangsefni sem skipta máli fyrir almenning.
Í bloggfærslu sem hann birti undir yfirskriftinni „Að hverfa upp í rassgatið á sjálfum sér“ segir hann að sumar rannsóknir í félagsvísindum séu orðnar svo sjálfhverfar að þær þjóni í raun eingöngu þeim sem framkvæma þær en ekki samfélaginu.
„Stundum grunar mig að akademíkerar taki tilvist þeirra stofnana sem þeir starfa hjá og þeim forréttindum sem þeim fylgja sem gefnum. Ég er hins vegar nokkuð viss um að þetta hangir allt á því að fólkið í samfélaginu sem fjármagnar tilvist okkar telji eitthvað gagn af iðju okkar,“ skrifar Kolbeinn í færslunni.
Frá sjálfsgagnrýni til afneitunar sannleikans
Í færslunni gerir Kolbeinn greinarmun á hefðbundinni sjálfsgagnrýni, sem hann segir vera grundvallarþátt í vísindalegu starfi, og þeirri sjálfsskoðun sem hann segir hafa rutt sér til rúms á pólitískari sviðum félagsvísinda.
Hann lýsir fyrri nálgun sem hluta af klassískri fræðilegri hefð, allt frá Plató til Francis Bacon, þar sem markmiðið er að temja sér gagnrýna afstöðu til eigin hugsunar og leita sannleikans.
Sú síðarnefnda, sjálfsskoðunin, sé hins vegar sprottin úr viðhorfi um að enginn algildur sannleikur sé til, aðeins sjónarhorn sem mótist af félagslegri stöðu.
„Akademísk sjálfsgagnrýni snýst um að vera gagnrýninn á eigin hugsanir með það að marki að reyna eftir fremsta megni að greina hvað er satt, óháð því hvað manni finnst um það. Sjálfsskoðunin felur hins vegar í sér uppgjöf gagnvart sannleiksleitinni.“
Nauðsyn eða sjálfhverfa?
Sérstaklega beinir Kolbeinn spjótum sínum að svokölluðum ígrundunum um stöðu rannsakanda (e. positionality statements), sem orðið hafa æ algengari í rannsóknum undanfarin ár.
Þar greinir fræðimaðurinn frá eigin félagslegu stöðu, sjálfsmynd og pólitískum viðhorfum í tengslum við efni rannsóknarinnar.
Kolbeinn lýsir þessum textabútum sem oft óþarflega sjálfhverfum og „vandræðalegum“.
„Ígrundanir um stöðu rannsakenda gefa mér kjánahroll,“ segir hann og bætir við að slíkar tilraunir til sjálfsskoðunar geti í raun skaðað trúverðugleika rannsóknarinnar, sérstaklega ef þær verða að aðalatriðinu í stað þess að styðja við raunverulega greiningu eða gögn.
Rannsakandinn verður viðfangsefnið
Í lok færslunnar fjallar Kolbeinn um það sem hann telur vera næsta stig þessarar þróunar: svokallaðar starfenda- og sjálfsævisögulegar rannsóknir, þar sem rannsakandinn sjálfur verður ekki aðeins þátttakandi heldur aðalviðfangsefni rannsóknarinnar.
Í slíkum rannsóknum er til dæmis greint frá upplifun fræðimannsins í eigin kennslustarfi eða í samtölum við nemendur.
„Ég hef lesið fleiri svona rannsóknir en nokkrum manni er holt. Sumar þeirra eru skemmtileg lesning, í þeim fáu tilfellum þar sem höfundurinn hefur mikinn húmor fyrir sjálfum sér. En ég á dálítið erfitt með að skilja hver gagnsemi þeirra er.“
Kolbeinn viðurkennir að slíkar rannsóknir geti hjálpað einstaklingum að bæta eigin vinnubrögð en segist efast um að þær leiði til alhæfanlegrar þekkingar eða hafi raunverulega fræðilega skírskotun.
„Það að ég finni leið til að sinna starfi mínu betur þýðir ekki að ég hafi uppgötvað eitthvað sem gagnast öðrum. Til að skera úr um það þurfum við alvöru rannsókn.“
„Við erum ekki sérfræðingar í sjálfum okkur“
Kolbeinn lýkur færslunni með kaldhæðinni framtíðarsýn á þróun þessara rannsókna:
„Lokaskrefið fyrir þennan anga félagsvísindanna hlýtur að vera að rannsakendur losi sig alfarið við samhengið, það er önnur viðfangsefni en sig sjálfa. Ég bíð spenntur eftir bókinni Ég: Sjálfsævisöguleg marxísk sjálfsgagnrýni. Ég geri fastlega ráð fyrir að hún innihaldi kafla þar sem höfundurinn ígrundar stöðu sína gagnvart viðfangsefninu.“