Landspítalinn hefur ráðið Asa Radix sem yfirlækni transteymis spítalans. Það sem spítalinn nefnir ekki í sinni tilkynningu er að Radix gegnir á sama tíma einni áhrifamestu stöðu í alþjóðlegri kynheilbrigðisþjónustu – hún er forseti WPATH, World Professional Association for Transgender Health en þau samtök hafa átt í vök að verjast eftir að leki á innanhús skjölum frá þeim, svokölluð WPATH Files, birtust opinberlega á síðasta ári.
Í WPATH Files má finna samskipti meðlima sem varpa óvæntu ljósi á innviði samtakanna, sem margir heilbrigðisstarfsmenn um allan heim hafa hingað til treyst á sem „gullstaðal“ í meðferð trans barna og fullorðinna.
Í skjölunum má meðal annars finna:
- fagfólk innan WPATH sem viðurkennir að börn og unglingar hafi ekki þroska til að skilja langtímaáhrif meðferða sem geta verið óafturkræfar,
- umræðu um að sumir læknar telji það á siðferðilega gráu svæði að framkvæma skurðaðgerðir á ungum sjúklingum,
- áhyggjur af því að þverfagleg teymi séu að missa faglegt sjálfstæði vegna þrýstings frá hagsmunaaðilum og aktívistahópum,
- og viðurkenningar þess efnis að vísindi sem styðji ákveðnar meðferðir séu ekki jafn sterk og opinberar leiðbeiningar höfðu gefið til kynna.
Einn meðlimur skrifar um áhyggjur af því að „við vitum ekki hvað gerist til lengri tíma” varðandi hormónagjafir og kynþroskahelmla (e. puberty blockers). Annar lýsir efasemdum við að samþykkja aðgerðir á sjúklingum sem „munu aldrei geta skilið afleiðingarnar til fulls”.
Þessi samskipti eru í hróplegu ósamræmi við opinberar yfirlýsingar samtakanna.
Forseti WPATH fer fyrir íslenskri þjónustu án þess að gagnrýnin sé rædd opinberlega
Að forseti WPATH taki nú við sem yfirlæknir transteymis Landspítalans vekur óneitanlega upp spurningar um hvernig tengsl yfirmanns íslenska transteymisins við WPATH gætu haft áhrif á stefnu og verklag hér á landi og hvernig Landspítalinn hyggst bregðast við þeirri alþjóðlegu krísu sem stendur yfir innan WPATH.
WPATH-leiðbeiningar eru notaðar víða um heim – og eru taldar hafa mótað stefnu fjölda landa, þar á meðal Íslands en eftir WPATH lekann hafa nokkur ríki þegar sett af stað heildarendurskoðun á stefnum sínum, þar á meðal Bretland, Svíþjóð, Finnland og Noregur. Í sumum þessara ríkja hafa börn og unglingar verið tekin úr tilraunameðferðum sem kalla á mun varfærnari nálgun.
Hvaða ábyrgð ber Landspítalinn?
Íslensk stjórnvöld og Landspítalinn hafa síðustu ár lagt sérstaka áherslu á að byggja upp vandaða og þverfaglega þjónustu fyrir trans fólk. Með nýjum yfirlækni sem gegnir lykilstöðu innan samtaka sem nú standa frammi fyrir hvassri gagnrýni sem mörg ríki hafa tekið afar alvarlega, er ljóst að ábyrgð spítalans er mikil.
Það má einnig spyrja hvort nauðsynlegt sé að gera heildarúttekt á innleiðingu WPATH-leiðbeininga á Íslandi – áður en ný stefna eða ný skipan teyma er fullmótuð.
Niðurstaða: Umdeild skipan á viðkvæmum tíma
Ráðning Asa Radix sem yfirlæknis transteymis Landspítalans kemur á sama tíma og alþjóðleg umræða um kynheilbrigðismál verður stöðugt umdeildari. Að forseti WPATH taki nú við íslenskri þjónustu án þess að opinber umræða fari fram um gagnrýnina sem samtökin standa frammi fyrir er umhugsunarvert – og kallar á aukið gagnsæi og spurningar sem hingað til hefur ekki verið svarað.