Tvíhliða varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna frá 1951 hefur um áratugaskeið verið hornsteinn í öryggis- og varnarmálum landsins. Gunnar Pálsson, fyrrverandi sendiherra Íslands hjá NATO og Evrópusambandinu, telur að stjórnvöld þurfi að eiga samtal við Bandaríkin um möguleg áhrif aðildar Íslands að Evrópusambandinu á varnarsamstarf ríkjanna. Að öðrum kosti gæti það grafið undan því gagnkvæma trausti sem samstarfið byggir á.
Þetta kemur fram í grein Gunnars í Morgunblaðinu þar sem hann fjallar um umræður á Alþingi síðastliðinn mánudag um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu.
Gagnkvæmt traust byggist á samráði
Í umræðunum var Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra spurð hvort stjórnvöld hefðu átt í samráði við Bandaríkjamenn um hugsanleg áhrif ESB-aðildar Íslands á varnarsamstarf ríkjanna. Þorgerður Katrín svaraði því til að hún teldi ekki að Ísland ætti að bera undir aðrar þjóðir hvað landið gerði í sínum utanríkismálum.
Gunnar bendir á að varnarsamningurinn við Bandaríkin sé tvíhliða samningur og að hefðbundnar samskiptareglur ríkja mæli fyrir um samráð þegar fyrirhugaðar breytingar geti haft áhrif á sameiginlega hagsmuni samningsaðila.
Hann segir að ef Ísland yrði aðili að Evrópusambandinu og tæki þátt í aukinni evrópskri öryggis- og varnarsamvinnu gæti það haft bæði hagnýt og pólitísk áhrif á varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna.
„Að óska eftir tímanlegu samráði um möguleg áhrif aðildarinnar á það samstarf bæri hvorki vott um veikleika né undirlægjuhátt, en væri í anda þess gagnkvæma trausts sem ríkt hefur lengst af í samskiptum ríkjanna á síðustu 75 árum,“ skrifar Gunnar.
Telur mótsögn felast í málflutningi ráðherrans
Í grein sinni vísar Gunnar einnig til ummæla Þorgerðar Katrínar á Alþingi þar sem hún sagði að Bandaríkin skilgreindu Ísland sem hluta af „heimavarnarsvæði“ sínu.
Gunnar bendir á að með þeim orðum sé viðurkennt að varnir Íslands sem fullvalda ríkis séu samofnar bandarískum þjóðaröryggishagsmunum. Að mati hans felst mótsögnin í því að viðurkenna annars vegar þessa nánu tengingu varnarmála ríkjanna en telja hins vegar ekki ástæðu til að ræða við Bandaríkin um möguleg áhrif ESB-aðildar á varnarsamninginn.
„Gerist Ísland aðili að ESB og greiði þannig götu sambandsins til vaxandi áhrifa á norðurhöfum getur fáum blandast hugur um að einnig það kunni að snerta hagsmuni Bandaríkjanna,“ skrifar hann.
Skammur tími til stefnu
Gunnar bendir á að stutt sé í þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhaldandi aðildarviðræður við Evrópusambandið, sem fyrirhuguð er 29. ágúst.
Hann hvetur stjórnvöld til að draga úr óvissu og ræða opinskátt um hvaða áhrif möguleg ESB-aðild gæti haft á stöðu Íslands í öryggis- og varnarsamstarfi.
Að mati Gunnars er mikilvægt að slík umræða fari fram áður en kjósendur ganga til atkvæða.
„Hvorki þögn né óyfirvegaðar yfirlýsingar ráðamanna eru gott veganesti í ótryggum heimi alþjóðamála næstu ára,“ skrifar fyrrverandi sendiherrann að lokum.