Ný skýrsla Rannsóknarmiðstöðvar um samfélags- og efnahagsmál, RSE, dregur upp talsvert aðra mynd af utanríkisverslun Íslands en sú sem fæst þegar hefðbundnar tölur um vöruútflutning eftir löndum eru skoðaðar einar og sér.
Í skýrslunni, Utanríkisverslun Íslands: Raunveruleg mynd, bera Arnar Arinbjarnarson og Róbert Bragason hjá Samtökum skattgreiðenda saman útflutningstölur Hagstofu Íslands við tollagögn viðskiptalandanna sjálfra, auk þess sem þjónustuviðskipti og uppgjörsmynt utanríkisviðskipta eru tekin með í reikninginn.
Meginniðurstaðan er sú að hefðbundin landaskipting vöruútflutnings geti gefið villandi mynd af því hvert íslenskar vörur fara í raun. Ástæðan er ekki sögð vera villa hjá Hagstofunni heldur alþjóðlegar skráningarreglur: útflutningur er skráður á næsta þekkta ákvörðunarland, jafnvel þótt varan sé aðeins umskipuð þar og haldi síðan áfram til annars lands.
Holland stórlega ofmetið vegna Rotterdam
Áhrifin eru hvað greinilegust í tölum um Holland. Samkvæmt hefðbundinni skráningu Hagstofunnar fóru vörur fyrir um 317 milljarða króna til Hollands árið 2025, sem jafngildir um þriðjungi alls vöruútflutnings Íslands.
Tollgögn Hollendinga sjálfra sýna hins vegar aðeins um 213 milljarða króna innflutning frá Íslandi. Munurinn nemur rúmum 104 milljörðum króna. Á sama tíma skráir Þýskaland innflutning frá Íslandi fyrir 127 milljarða þótt Hagstofan skrái aðeins um 40 milljarða þangað. Pólland skráir 80 milljarða í stað 28 milljarða og Bandaríkin 134 milljarða í stað 86 milljarða.
Skýrsluhöfundar segja þetta sýna hvernig Rotterdam og aðrar stórar hafnir virka sem millistöðvar. Íslenskt ál sé meðal annars flutt til vöruhúsa í Rotterdam og Vlissingen áður en það fer áfram til iðnfyrirtækja annars staðar í Evrópu.
Af þeim 213 milljörðum sem Holland skráði sem innflutning frá Íslandi árið 2025 voru um 151 milljarður ál. Í skýrslunni segir að stór hluti þess endi síðan annars staðar, einkum í Þýskalandi og Póllandi.
Höfundarnir draga því þá ályktun að stærstu raunverulegu markaðir íslenskra vara séu Bandaríkin, Þýskaland, Bretland og Pólland, en Holland sé að verulegu leyti gátt fyrir vörur á leið annað. Þeir taka þó fram að jafnvel speglun tollagagna nær ekki að rekja allt ál til endanlegs kaupanda.
Hagstofan hafði áður bent á Rotterdam-áhrifin
Fyrirbærið sjálft er ekki ný uppgötvun. Hagstofa Íslands rannsakaði útflutning í gegnum Rotterdam árið 2015 og komst þá að þeirri niðurstöðu að flutningar um höfnina hefðu veruleg áhrif á landaskiptingu íslensks útflutnings.
Hagstofan hafði samband við útflytjendur og komst meðal annars að því að ekki væri unnt að finna endanlegt ákvörðunarland meirihluta iðnaðarvara, aðallega áls og álafurða, sem skráðar voru til Hollands.
Nýja skýrslan gengur skrefi lengra með því að bera íslensku tölurnar kerfisbundið saman við tollagögn viðtökulandanna allt aftur til ársins 2015.
Þar kemur fram athyglisverð breyting árið 2022. Fram til ársins 2021 voru íslenskar og hollenskar tölur um viðskiptin tiltölulega nálægt hvor annarri. Frá 2022 hefur Holland hins vegar aðeins skráð um 68 prósent af því verðmæti sem Ísland skráir sem útflutning til Hollands. Skýrslan rekur breytinguna nær alfarið til áls og aukinnar notkunar á tollvörugeymslum.
Þjónustan orðin stærri en allur vöruútflutningur
Önnur meginniðurstaða skýrslunnar er að umræða um íslenskan útflutning beinist oft að vörum þótt þjónusta sé nú orðin stærri hluti útflutningstekna þjóðarinnar.
Árið 2025 nam vöruútflutningur 923 milljörðum króna en þjónustuútflutningur 1.037 milljörðum. Heildarútflutningur nam því 1.960 milljörðum króna og þjónusta var 53 prósent heildarinnar.
Ferðaþjónusta var stærsta einstaka útflutningsgrein Íslands með 461 milljarð króna í tekjur, á undan sjávarafurðum með 364 milljarða og áli með 328 milljarða. Samgöngur og flug skiluðu síðan 278 milljörðum.
Bandaríkin langstærsta einstaka þjónustumarkaðurinn
Þegar þjónustan er tekin með breytist landfræðileg mynd utanríkisviðskiptanna enn frekar.
Bandaríkin tóku við 32,1 prósenti af þjónustuútflutningi Íslands árið 2024. Til samanburðar fóru 37,5 prósent til allra 27 ríkja Evrópusambandsins samanlagt og 8,8 prósent til Bretlands.
„Eitt land, Bandaríkin, tekur við nærri jafn miklum þjónustuútflutningi og öll 27 ríki Evrópusambandsins samanlagt,“ segir í skýrslunni.
Höfundarnir segja því að þegar vörur og þjónusta séu skoðaðar saman séu Bandaríkin stærsta einstaka viðskiptaland Íslands, en ekki Holland.
Hlutur ESB nær helmingi þegar þjónustan er talin með
Skýrslan tekur einnig sérstaklega fyrir þá fullyrðingu sem oft heyrist í Evrópuumræðunni að um 70 prósent íslensks útflutnings fari til Evrópusambandsins.
Í vöruútflutningi hefur skráður hlutur ESB-ríkjanna samkvæmt skýrslunni verið á bilinu 61 til 66,5 prósent undanfarinn áratug. Þegar tollagögn viðskiptalandanna eru notuð til speglunar verður meðaltalið um þremur prósentustigum lægra.
Mikilvægt er þó að leiðréttingin á Hollandi færir stóran hluta útflutningsins einfaldlega til annarra ESB-ríkja, sérstaklega Þýskalands og Póllands. Rotterdam-áhrifin breyta því ekki grundvallarmyndinni um stórt vægi Evrópusambandsins í vöruviðskiptum.
Þjónustan breytir hins vegar heildarmyndinni. Þar var hlutur ESB-ríkjanna 37,5 prósent árið 2024 og þegar vörur og þjónusta eru lagðar saman reikna skýrsluhöfundar hlut ESB-ríkjanna í heildarútflutningi Íslands 50,1 prósent árið 2024.
Dollarinn mun stærri en evran í útflutningi
Skýrslan skoðar einnig í hvaða gjaldmiðlum íslensk utanríkisviðskipti eru gerð upp og niðurstöðurnar eru áberandi.
Árið 2024 voru 59,5 prósent vöruútflutnings gerð upp í Bandaríkjadölum en 28,9 prósent í evrum. Sterlingspund var 5,4 prósent, norsk króna 4,1 prósent og íslenska krónan aðeins 0,2 prósent.
Dollarahlutfallið hefur haldist hátt allan síðasta áratug og var 57,6 prósent árið 2015. Skýrslan bendir sérstaklega á að ál sé verðlagt í dollurum á alþjóðlegum mörkuðum og því geti jafnvel útflutningur til Evrópuríkja verið gerður upp í Bandaríkjadölum.
Innflutningurinn er jafnari: samkvæmt Eurostat-gögnum fyrir 2024 voru um 41 prósent innflutnings gerð upp í evrum og 38 prósent í dollurum.
Vilja að Hagstofan birti speglunartölur reglulega
Höfundar skýrslunnar leggja áherslu á að heildartölur Hagstofunnar um íslensk utanríkisviðskipti séu áreiðanlegar. Vandamálið sé hvernig landaskipting vöruútflutnings er túlkuð.
Þeir leggja til að Hagstofan birti reglulega svokallaða speglunartölfræði, þar sem íslenskar útflutningstölur eru bornar saman við innflutningstölur viðskiptalandanna. Slíkar tölur gætu að þeirra mati gefið skýrari mynd af því hvar íslenskar vörur enda í raun og komið í veg fyrir að flutningaleiðir séu túlkaðar sem endanleg viðskiptasambönd.
Skýrslan byggir meðal annars á gögnum Hagstofu Íslands, UN Comtrade og Eurostat. Fyrir speglun ársins 2025 náðu tiltæk gögn til um 96 prósenta af verðmæti íslenskra utanríkisviðskipta. Höfundarnir gera jafnframt ýmsa fyrirvara, meðal annars um tollverð, skráningartíma og að speglunaraðferðin geti ekki rakið allt endurútflutt hráefni til endanlegs kaupanda.