Hallgrímur Helgason orti þessi orð við andlát Davíðs Oddssonar:
Um Davíð Oddsson var aldrei friður.
Hann Ísland stýrði upp, og niður.
Skamma stund fær valdsmaður völd.
Vegur svo dag sinn mannlegt kvöld.
Nokkur fyrirlitning stafar af þessum línum, en hún varðar mig ekki. Og þessi grein fjallar heldur ekki um stjórnmál Davíðs Oddssonar, né um dóm Hallgríms. Það sem fangar athygli mína eru lokalínurnar tvær: að sá sem fer með völd heldur þeim aðeins um skamma stund, áður en kvöld vegur dag.
Davíð gnæfði yfir íslenskum stjórnmálum, efnahagslífi og þjóðfélagi í yfir tvo áratugi. Umdeildur var hann, kallaði ýmist fram stuðning eða ámæli, og áhrifin vara enn. En slíkt vald þekkist þó varla án egós.
Sú hugleiðing sem vaknar við fráfall hans nær þó lengra en til eins stjórnmálamanns. Hún snertir eitthvað sem allir menn eiga sameiginlegt: mikilvægi okkar í eigin augum og eðlislæg trú á að staða okkar í heiminum muni vara.
Í Mahabharata, hinu mikla indverska sagnakvæði, er prinsinn Yudhisthira spurður hvað honum þyki undursamlegast í lífinu. Hann svarar: „Við sjáum dauðann allt í kringum okkur, dag eftir dag, og lifum samt eins og við sjálf værum undanþegin honum“. Við sækjum jarðarfarir, lesum minningargreinar, sjáum tímabil líða undir lok, og hegðum okkur samt eins og endalokin tilheyri aðeins öðrum.
Dauði manns sem eitt sinn réði ferðinni í opinberu lífi tekur allan vind úr þeirri blekkingu. Maðurinn sjálfur hverfur. Smekkur mannsins, sérviska og hégómi skipta þá engu máli. Eftir standa áhrifin sem hann hratt af stað.
Þeir sem upplifa djúpan missi eru alltaf fáir. Utan nánustu fjölskyldu og fáeinna sem líf hans snerti innilega byrjar minningin nær samstundis að dofna. Lífið heldur áfram. Veislurnar halda áfram án þín. Félagar finna sér nýjan félagsskap, og þeir sem eitt sinn deildu rými og hlátri hverfa aftur til eigin hugðarefna. Endurminning verður að stöku umtali, og umtalið að lokum að nafni í sögunni. Jafnvel markverðustu menn, sem eitt sinn voru á vörum allra, hverfa af sviðinu.
Vald af slíkri stærðargráðu dregur sjálfið að sér, og þegar það hefur vaknað sættir það sig illa við nokkur mörk. Sjálfið í þjónustu athafna getur göfgað; sjálfið í þágu yfirráða og stöðu tærir. Afrek verða þá spegill, orðspor krefst varnar, og athöfn leitar ekki lengur aðeins fullnustu heldur áframhalds handan verksins.
Það krefst aga að hrinda þessum vana. Það á ekki aðeins við í stjórnmálum heldur víða á sviði mannlífsins.
Á síðkvöldi ævi sinnar lýsti nóbelsverðlaunahafinn í eðlisfræði, S. Chandrasekhar (1910-1995), því sem hann kallaði „undarlega tilfinningu“. Eftir áratuga rannsóknir á stjörnunum og eftir að hafa skrifað bækur sem mótuðu heilu fræðasviðin, varð honum ljóst að þegar verki var lokið virtist það ekki lengur tilheyra honum. Bækurnar stóðu sér, nær sjálfstæðar. Þær voru til, og hann var til, en samsömunin á milli hafði rofnað.
Flest leggjum við þó leið okkar í hina áttina. Við bindum við okkur það sem við sköpum, tengjum nöfn okkar við það og verjum það sem hluta af okkur sjálfum. Chandrasekhar vísaði á fíngerðari leið: að sleppa takinu á eignarhaldi. Verkið stóð óhaggað; eigninni var afsalað.
Yngri bróðir hans sá hliðstæðu í þessu við eldri indverska speki. Hann skrifaði honum frá Indlandi hrífandi bréf og minnti Chandra á að Upanishad-ritin, hin fornu heimspekirit í kjarna hindúískrar hugsunar, mæla með að menn leysi sig jafnvel frá hugsuninni sjálfri. Ef svo er, hvaða máli skipta þá bækur, heiðurstitlar og embætti manna?
Í kjarna Bhagavad Gita er veitt leiðsögn: framkvæmdu verk þitt af fullri einurð, ljúktu því sem þér ber, en ekki bindast ávöxtum gjörða þinna. Tengdu ekki sjálfið við niðurstöðuna. Án þeirrar aðgreiningar herðist egóið og verður eyðandi; með henni stendur verkið laust við eignarkröfu sjálfsins.
Gömul indversk saga varpar frekara ljósi á hugmyndina. Indra, konungur guðanna, uppblásinn af egói, lítur yfir höll sína og telur veldi sitt tryggt. Mætir þá flökkuspekingur og segir honum að óteljandi Indrar hafi ríkt og horfið á undan honum í hringrás sköpunarinnar. Þá verður Indra litið niður og sér maura skríða um. Spekingurinn segir honum að eitt sinn hafi hver maur verið Indra. Æðsta embættið gengur á milli manna; það sem virðist einstakt á einni ævi reynist endurtekning í kosmískri hringrás.
Í því ljósi birtist ferill hvers stjórnmálamanns, hversu voldugur sem hann kann að hafa verið á sínum tíma, í réttu samhengi. Sagan var ef til vill löng, sporin djúp, en ekkert af því raskar viskunni í braglínum Hallgríms.
Skamma stund fær valdsmaður völd. Vegur svo dag sinn mannlegt kvöld.
Slíkt uppgjör bíður ekki bara forsætisráðherrum eða konungum; það bíður okkar allra, einn daginn og fyrirvaralaust. Sjálfið sem knýr okkur áfram kann að vera nauðsynlegt, jafnvel sterkt, en þegar það fer út fyrir sín eðlilegu mörk verður það herra í stað þjóns. Dagur hvers manns kemur að kvöldi; eftir stendur það sem var gert.
Rajan Parrikar fæddist í Goufylki Indlands, hlaut
skaðmenntun í Bandaríkjunum og var endurbættur á Íslandi. parrikar.com