Í ágúst næstkomandi, nánar tiltekið 29. ágúst 2026, munu Íslendingar ganga að kjörborðinu í þjóðaratkvæðagreiðslu sem gæti markað tímamót í sögu landsins. Spurningin sem lögð verður fyrir þjóðina er skýr: „Ættu viðræður um aðild Íslands að Evrópusambandinu að halda áfram?“ Þetta er ekki bara formsatriði heldur grundvallarspurning um framtíð Íslands í alþjóðasamfélaginu, þar sem öryggi, efnahagslegur stöðugleiki og gildi eins og lýðræði og mannréttindi eru í húfi.
Ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur hefur flýtt fyrir þessari atkvæðagreiðslu um heilt ár. Það er ljóst að þetta mál er kjarninn í stefnu hennar.
Bakgrunnurinn er vel kunnur en vert að rifja upp. Ísland sótti um aðild að ESB árið 2009 í kjölfar efnahagshrunsins, en viðræðurnar voru stöðvaðar árið 2013 og umsóknin dregin til baka árið 2015 undir forystu Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks.
Nú, í skugga óstöðugleika á alþjóðavettvangi – hugsanlega yfirtöku á Grænlandi og aukna spennu við Rússa – hefur umræðan blossað upp aftur.
Ríkisstjórnin, sem er mið-vinstri bandalag, sér ESB sem leið til aukins öryggis og velmegunar, en andstæðingar halda því fram að aðild myndi ógna fullveldi landsins, sérstaklega yfir auðlindum og sjávarútvegi.
Kannanir sýna að meirihluti Íslendinga styður ekki það að halda atkvæðagreiðsluna, og skoðanir á aðildinni sjálfri eru klofnar.
En hvað ef þjóðin segir nei? Ef meirihlutinn hafnar því að halda áfram viðræðum við ESB, þá er það ekki bara höfnun á einni stefnu heldur bein afneitun á einu af lykilatriðum ríkisstjórnarinnar. Þetta mál hefur verið skilgreint sem „nú eða aldrei“ af forsætisráðherra sjálfum, og það að tapa því myndi sýna skýrt að ríkisstjórnin hefur ekki lengur traust þjóðarinnar á þessu sviði.
Í slíkum aðstæðum hlýtur það að vera grundvallarkrafa lýðræðis að boðað verði til þingkosninga strax í nóvember 2026. Af hverju nóvember? Vegna þess að það gefur tíma til undirbúnings og heldur ekki þjóðinni í óvissu lengur en nauðsynlegt er. Kosningar í nóvember myndu leyfa nýrri ríkisstjórn að taka við fyrir áramót og setja nýja stefnu í utanríkismálum, hvort sem það er áframhaldandi fjarlægð frá ESB eða önnur nálgun.
Lýðræði snýst ekki bara um atkvæðagreiðslur heldur um ábyrgð. Ef ríkisstjórnin leggur allt sitt pólitíska traust á þessa atkvæðagreiðslu og tapar henni, þá er það merki um að hún hefur ekki lengur umboð til að stýra landinu í þessum grundvallarmálum. Að sitja áfram eftir slíkt tap væri að vanvirða vilja þjóðarinnar og grafa undan trausti á stjórnmálakerfinu. Sögulega hafa þjóðaratkvæðagreiðslur á Íslandi leitt til breytinga – til dæmis eftir Icesave-málið 2010 og 2011, þar sem höfnun þjóðarinnar hafði afleiðingar fyrir stjórnmálamenn. Nú er kominn tími til að taka þetta skref lengra: Ef nei vinnur, verða kosningar í nóvember ekki valkostur heldur skylda.
Að lokum: Þessi atkvæðagreiðsla er tækifæri fyrir Íslendinga til að ákveða framtíð okkar. En hún er líka próf á lýðræðinu sjálfu. Ef ríkisstjórnin tapar, verður að virða það með því að láta þjóðina kjósa aftur – strax í nóvember. Annað væri ekki bara pólitísk mistök heldur bein árás á grundvallarreglur okkar samfélags.
Höfundur er fullveldissinni
Eldur Smári Kristinsson