Breska transkonan Debbie Hayton fer hörðum orðum um nútíma kynvitundarpólitík og meðferð barna í nýju viðtali við Frosta Logason í Spjallinu. Hún segir hugmyndina um meðfædda kynvitund vera „vitleysu“, kynþroskablokka vera hættulega tilraun á börnum og transhreyfinguna hafa farið út af sporinu þegar hún fór að krefjast þess að samfélagið léti sjálfskilgreiningu einstaklings víkja líffræðilegum veruleika til hliðar.
Hayton er kennari, blaðamaður og verkalýðsbaráttukona sem gekkst sjálf undir kynleiðréttingu árið 2012, þá rúmlega fertug. Hún segir að breytingarnar hafi hjálpað sér að líða betur í eigin líkama og að hún sjái ekki eftir ákvörðuninni. Hún hafnar því hins vegar alfarið að hún hafi þar með breytt líffræðilegu kyni sínu.
„Ég hef ekki breytt um kyn. Ég hef einfaldlega gert breytingar sem hjálpuðu mér að líða betur með sjálfa mig,“ segir Hayton.
Hún hefur vakið mikla athygli í Bretlandi fyrir að segja opinberlega að transkonur séu karlar og fyrir að ganga í bol með áletruninni: „Trans women are men. Get over it“ – eða: „Transkonur eru karlar. Sættið ykkur við það.“
Segir kynvitund ekki útskýra neitt
Hayton segist sjálf hafa trúað því þegar hún hóf kynleiðréttingarferlið að hún byggi yfir kvenlægri kynvitund. Í dag telur hún hugmyndina ekki standast nánari skoðun.
„Þetta er vitleysa. Hugmyndin útskýrir ekki neitt. Hún útskýrir vandann einfaldlega í burtu, sem er allt annað,“ segir hún.
Að hennar mati hafi sálfræðingar og læknar brugðist transfólki með því að sýna ekki næga forvitni um ástæður vanlíðunarinnar. Í stað þess að rannsaka hvers vegna einstaklingur eigi erfitt með að sætta sig við eigin líkama sé honum sagt að hann búi yfir annarri kynvitund sem kalli á breytingar.
Hayton, sem er menntaður náttúrufræðikennari, segir kynin tvö vera skýran líffræðilegan veruleika sem tengist æxlun. Mismunandi kynþroskafrávik, oft kölluð intersex, breyti ekki þeirri staðreynd að mannfólk skiptist í karlkyn og kvenkyn.
Hún telur að stjórnvöld og stofnanir hafi tekið hugtakið kynvitund upp án þess að nokkur geti skilgreint með hlutlægum hætti hvað það þýðir.
„Við höfum sett lög um eitthvað sem enginn veit hvað er. Það er algjörlega furðulegt hvernig þetta hefur tekið yfir umræðuna.“
Líkir transhreyfingunni við trúarbrögð
Hayton gengur svo langt að líkja nútíma kynvitundarpólitík við trúarlega hreyfingu með eigin trúarjátningum og bannhelgum skoðunum.
„Við eigum að trúa á kynvitund. Við eigum að trúa því að líffræðilegt kyn skipti ekki máli. Trúarjátningin er: Transkonur eru konur, transkarlar eru karlar og kynsegin sjálfsmyndir eru gildar. Þetta eru trúarlegar kennisetningar.“
Þeir sem mótmæli séu síðan meðhöndlaðir eins og villutrúarmenn. Hún segir umræðuna ekki lengur byggjast á rökum og staðreyndum heldur tilfinningum, þar sem gagnrýni sé skilgreind sem hatursorðræða eða „transfóbía“.
„Ef fólk getur ekki varið afstöðu sína með rökum verður það oft mjög varnarlegt. Þess vegna verður að halda áfram að spyrja spurninga.“
„Transkonur eru karlar – sættið ykkur við það“
Hayton vakti mikla reiði innan bresku transhreyfingarinnar þegar hún lét prenta á sig bol með áletruninni „Trans women are men. Get over it.“
Bolurinn var svar við herferð bresku LGBT-samtakanna Stonewall, sem notuðu slagorðið „Trans women are women. Get over it.“
Hayton segir að bæði slagorðin séu pólitískar yfirlýsingar sem fólk eigi að mega setja fram og rökræða. Hún sætti hins vegar formlegri rannsókn innan bresku verkalýðshreyfingarinnar vegna bolsins og segir viðbrögðin hafa sýnt hversu lítið svigrúm hafi verið fyrir frjálsa umræðu.
„Ef þeirra bolur mátti segja að transkonur væru konur, hvers vegna mátti minn ekki segja hið gagnstæða? Ég var ekki móðguð yfir þeirra skilaboðum. Ég var einfaldlega ósammála þeim.“
Hún segir það ekki kalla á neina skömm að viðurkenna að transfólk glími við sálrænan vanda. Sjálf lýsir hún transsexualisma sem sálrænu ástandi sem geti átt sér fjölbreyttar undirliggjandi ástæður.
„Það ætti ekki að vera nein skömm fólgin í því að vera með sálrænan vanda. Mikilvægasta spurningin er hvort við getum lifað eðlilegu lífi og verið gagnlegir og virkir þátttakendur í samfélaginu.“
Vill ekki gera kröfu til réttinda kvenna
Þótt Hayton komi fram sem kona og sé almennt skynjuð sem slík segist hún ekki telja sig eiga að gera kröfu til réttinda sem byggjast á kvenkyni.
„Aðrir kunna að skynja mig sem konu. Það er raunverulegt. En það þýðir ekki að ég verði kona og það er mikilvægt að ég geri ekki kröfu til réttinda kvenna.“
Hún segist ekki nota kvennasalerni á vinnustað sínum og telur einföldustu lausnina vera að hafa karlarými, kvennarými og sérstaka aðstöðu fyrir þá sem vilja ekki deila rými með eigin kyni.
Pronouns – eða persónufornöfn – skipta hana sjálfa litlu máli. Fólk megi nota það málfar sem því finnist eðlilegt.
„Ég er alveg sátt við að fólk noti annaðhvort karlkyns eða kvenkyns persónufornöfn um mig. Það truflar mig ekki. Sjálfsöryggi þitt og sjálfsviðurkenning ættu ekki að vera háð því hvaða orð annað fólk notar.“
Að hennar mati sé varhugavert þegar lög eða reglur séu notuð til að knýja fólk til að tala með ákveðnum hætti.
Karlkyns nauðgarar sendir í kvennafangelsi
Hayton telur transhreyfinguna hafa farið alvarlega út af sporinu þegar hugmyndin um sjálfskilgreiningu kyns náði fótfestu.
Áður hafi hugtakið „transsexual“ lýst einstaklingi sem gerði raunverulegar breytingar á líkama sínum og útliti. Nýrri hugmyndin um „transgender“ byggi hins vegar á því að einstaklingur sé af ákveðnu kyni einungis vegna eigin yfirlýsingar.
„Þú þurftir ekki að fara í neina læknismeðferð. Þú þurftir ekki að fara í aðgerð. Þú þurftir ekki einu sinni að breyta útliti þínu. Þú gast einfaldlega lýst því yfir að þú værir kona. Þetta er vitleysa og með þessu er verið að hafa samfélagið að fífli.“
Hún nefnir sérstaklega deilurnar í Skotlandi, þar sem sjálfskilgreiningarlöggjöf var rædd á sama tíma og karlkyns nauðgari sem skilgreindi sig sem konu var vistaður í kvennafangelsi.
„Karlkyns nauðgarar gátu lýst því yfir að þeir væru konur og voru síðan sendir í kvennafangelsi. Hvernig í ósköpunum komumst við á þann stað?“
Hayton segir almenning hafa upplifað að farið væri fram á að hann hunsaði eigin skynjun, reynslu og eðlishvöt. Bakslagið gegn transhreyfingunni hafi því verið fyrirsjáanlegt.
Hún varaði sjálf við því fyrir um áratug að ef stjórnvöld fjarlægðu mörk og vernd kvenna myndi almenningur reisa sín eigin mörk – sem yrðu líklega mun óvinsamlegri gagnvart transfólki.
Segir börn fórnarlömb kynvitundarpólitíkur
Harðasta gagnrýni Hayton beinist að meðferð barna. Hún segir það hafa verið „áfall“ að horfa upp á börn fá kynþroskablokka, gagnkynjahormón og í sumum tilvikum gangast undir óafturkræfar aðgerðir.
„Þau eru of ung til að fá sér húðflúr og of ung til að kaupa bjór, en samt er þeim leyft að taka þessar ákvarðanir um líkama sinn.“
Hayton lýsir kynþroskablokkum sem „tilraun á börnum sem eru of ung til að veita upplýst samþykki“. Hún bendir á að kynþroskinn snúist ekki aðeins um sýnileg kyneinkenni heldur einnig beinþroska, heilaþroska og sálrænan þroska.
„Mér finnst skelfilegt hvað við erum að gera. Komandi kynslóðir munu horfa til baka og spyrja hvers vegna fólk hafi gert þetta við börn á öðrum og þriðja áratug 21. aldarinnar.“
Hún segir enn alvarlegra að þeir sem hafi varað við þessari þróun árum saman hafi verið úthrópaðir sem vondir eða transfóbískir.
Hayton hafnar einnig slagorðinu sem foreldrar kynsegin barna hafa stundum heyrt: að valið standi milli þess að eignast „transbarn eða dáið barn“.
„Tölfræðin styður þetta ekki. Þetta er tilfinningaleg fullyrðing sem er notuð til að kúga foreldra.“
Telur hugmyndina um transbörn viðhalda kynjastaðalímyndum
Hayton segir að börn eigi að fá að leika sér með útlit, klæðnað og áhugamál án þess að fullorðnir álykti að þau séu í „röngum líkama“.
Drengur sem vill vera með sítt hár, klæðast fötum sem markaðssett eru fyrir stúlkur eða leika sér að svokölluðum stelpuleikföngum sé eftir sem áður drengur. Sama gildi um stúlkur sem séu strákalegar í háttum.
„Að segja að kvenlegur drengur sé í raun stelpa eða að strákaleg stelpa sé í raun strákur er ekki frjálslyndi. Þetta er afturhvarf til gamalla og þröngra kynjastaðalímynda.“
Hún segir börn þurfa að heyra tvennt: Að kynin séu tvö og að ekki megi leggja önnur börn í einelti fyrir að falla ekki að hefðbundnum hugmyndum um karlmennsku eða kvenleika.
Kynvitund eigi hins vegar ekki að kenna í skólum.
„Ég tel ekki að kynvitund sé til. Þetta er hugtak sem var fundið upp til að útskýra vandann í burtu.“
Hefði hugsanlega tekið kynþroskablokka sjálf
Hayton segist hafa upplifað mikla vanlíðan vegna kyns síns sem barn. Hefðu kynþroskablokkar verið kynntir fyrir henni sem mögulegur kostur hefði vanlíðanin að hennar mati líklega orðið enn meiri.
Hún líkir þessu við öldrun. Flestir sætti sig við að eldast vegna þess að það sé óumflýjanlegt. Ef dýr meðferð sem stöðvaði öldrun væri hins vegar sögð til staðar gæti sú vitneskja sjálf aukið kvíðann og vanlíðanina.
Að sama skapi geti börn ráðið við að bíða fram á fullorðinsár ef þeim sé skýrt sagt að læknisfræðileg kynleiðrétting barna sé ekki í boði.
Sjálf bendir Hayton á að hefði hún hafið kynleiðréttingu sem barn hefði hún ekki eignast börnin sín þrjú.
„Ég er hamingjusamlega gift og á þrjú börn. Ég hefði ekki eignast þau ef ég hefði farið í kynleiðréttingu sem barn. Ég myndi ekki vilja breyta neinu í lífi mínu.“
Ver J.K. Rowling
Hayton tekur eindregna afstöðu með Harry Potter-höfundinum J.K. Rowling, sem hefur sætt harðri gagnrýni fyrir skoðanir sínar á kyni og réttindum kvenna.
„Ég hef ekkert séð frá henni sem er transfóbískt. Ekkert hatursfullt. Hún neitar einfaldlega að segja eitthvað sem hún trúir ekki.“
Hún segir Rowling hugrakka og bendir á að höfundurinn hafi fjármagnað sérstakt úrræði fyrir konur sem orðið hafa fyrir kynferðisofbeldi. Þar sé aðeins tekið á móti líffræðilegum konum, en önnur transvæn úrræði séu áfram starfrækt samhliða.
„Hún lét ekki loka öðrum úrræðum. Hún bætti einfaldlega við öðrum valkosti. Samt var hún gagnrýnd fyrir að útiloka transfólk.“
Hayton ver einnig írska handritshöfundinn Graham Linehan og segir hann hafa verið meðhöndlaðan með skelfilegum hætti fyrir að segja opinberlega hvað honum finnist.
Sér fleiri framfarafána en íslenska fána
Undir lok viðtalsins beinir Hayton orðum sínum sérstaklega til Íslendinga. Hún segir Ísland lítið og almennt umburðarlynt samfélag en varar við því að taka gagnrýnislaust upp hugmyndir sem hafi þegar valdið miklum átökum í Bretlandi og Bandaríkjunum.
Hún segist hafa tekið eftir óvenjulegum fjölda Regnboga- og Framfarafána á götum Reykjavíkur.
„Þegar ég geng um Reykjavík sé ég svo marga Regnboga- og Framfarafána. Það virðast næstum vera fleiri Framfarafánar en íslenskir fánar. Hvaða skilaboð sendir það börnum?“
Hayton segir fánann ekki tákna inngildingu fyrir sér. Þvert á móti hafi margir þeirra sem réðust gegn henni og vildu þagga niður í henni fylkt sér undir honum.
„Þessi fáni er ekki inngildandi gagnvart mér. Sem transmanneskja í heimsókn á Íslandi myndi ég frekar vilja að þið væruð ekki að flagga honum. Flaggið íslenska fánanum ykkar, takk.“
Aðspurð um mikilvægasta sannleikann sem kurteist samfélag óttist enn að segja upphátt svarar Hayton:
„Líffræðilegt kyn skiptir máli. Fólk má tjá sig á annan hátt en ætlast er til af kyni þess, en það breytir ekki kyninu. Það er í raun mjög frelsandi. Þú þarft ekki að breyta um kyn til að geta orðið sátt við sjálfa þig.“