Skipulögð brotastarfsemi á höfuðborgarsvæðinu
Heimildir Nútímans benda til þess að erlendir glæpahópar nýti sér spilakassa Gullnámunnar og appið Happið sem kerfisbundna leið til að þvætta fé. Lýsingar og myndefni sýna hvernig ferlið er hannað til að virka án þess að vekja athygli eftirlitsaðila. Glæpahóparnir mæta á staðina í hópum. Einn þeirra dreifir seðlum til hinna, sem fara hver í sína vél. Þeir spila fyrir lágmarksupphæð, missa yfirleitt aðeins nokkur hundruð eða þúsund krónur, en taka síðan út miðann með upphaflegri upphæð. Miðinn er síðan skannaður í Happinu og vinningurinn greiddur beint inn á bankareikning viðkomandi – sem lögmætur „útborgun frá happdrætti“. Ef vinningur fer yfir 100.000 krónur, halda sumir áfram að spila þar til hann er kominn undir það viðmið. Aðrir taka áhættuna og skanna samt. Mynstrið er það sama: aldrei hærri fjárhæðir en sem virðast öruggar gagnvart eftirliti. Nútíminn hefur undir höndum bæði myndskeið og ljósmyndir sem sýna þessa starfsemi í framkvæmd. Tvær ljósmyndir fylgja þessari frétt. Starfsmaður á einum staðnum staðfesti við Nútímann að mennirnir sem þar störfuðu saman væru albanskir. Þetta bendir til þess að hér sé ekki um tilfallandi hegðun að ræða heldur skipulagða starfsemi erlendra glæpahópa sem virðast hafa sérhæft sig í þessari aðferð.
Peningar verða lögmætir á pappírnum
Á yfirborðinu lítur þetta út eins og eðlileg notkun happdrættis. Bankafærslurnar bera skýringu sem „vinningar“ og því er erfitt fyrir yfirvöld að hrekja upprunann. Í reynd er þó verið að framkvæma klassískt peningaþvætti: svart fé er fært inn í lögmætt kerfi, umbreytt í vinninga, og birtist svo sem „hreinn peningur“ á bankareikningi. Þetta er einmitt tilgangurinn með peningaþvætti: að fela ólöglegan uppruna fjármuna með því að koma þeim inn í lögmætt fjármálakerfi. Í þessu tilviki er það happdrættisvinningur sem verður til sem „skjól“ fyrir reiðufé sem annars hefði getað vakið grun. Sérfræðingar í fjármálaeftirliti kalla þetta „integration“ – lokaþrepið í peningaþvætti þar sem ólöglegt fé er komið aftur inn í hagkerfið í búningi lögmætra tekna.
Regluverkið á að stöðva þetta – en gerir það ekki
Samkvæmt lögum nr. 140/2018 um aðgerðir gegn peningaþvætti eru happdrætti og spilakassar tilkynningarskyldir aðilar. Þeir eiga að fylgjast með viðskiptum, greina óvenjulegt mynstur og tilkynna grunsamlegar færslur til skrifstofu fjármálagreiningar lögreglu. Í framkvæmd virðist þetta hins vegar ekki virka. Þeir sem stunda peningaþvættið hafa vit á að halda sig við „öruggar“ upphæðir, yfirleitt í kringum 100.000 krónur, og skipta stærri fjárhæðum í marga litla bita. Þetta kallast structuring eða smurfing á alþjóðavísu – að brjóta upp stórar fjárhæðir í litlar til að komast undan eftirliti. Þessi aðferð hefur verið þekkt um allan heim í áratugi og er eitt það fyrsta sem eftirlitsaðilar eiga að þekkja. Að hún fái að viðgangast hér á landi vekur spurningar um hvort eftirlitskerfið sé í raun virkt.
Hverjir bera ábyrgð?
Ábyrgð á þessu liggur á nokkrum stigum:
-
Happdrætti Háskóla Íslands og Íslandsspil reka kassana og bera beina ábyrgð á að fylgja lögum um varnir gegn peningaþvætti. Þau hafa bæði tæknileg úrræði og lagaskyldu til að fylgjast með notkun kassanna og tilkynna grunsamlegar færslur.
-
Ríkisskattstjóri fer með eftirlit, framkvæmir vettvangsathuganir og getur beitt dagsektum eða stjórnvaldssektum.
-
Efnahagsbrotadeild lögreglu á að taka á móti tilkynningum um grunsamlegar færslur og bregðast við þeim.
Spurningin er hins vegar hvort þessir aðilar hafi í reynd komið í veg fyrir nokkurt skipulagt peningaþvætti í gegnum spilakassa – eða hvort þetta sé kerfi sem hafi fengið að dafna árum saman.
Ísland undir smásjánni
Ísland hefur áður fengið harða gagnrýni frá FATF, alþjóðasamtökunum sem meta árangur ríkja í baráttunni gegn peningaþvætti. „Samkvæmt skýrslu FATF 2018 kom meðal annars fram að Ísland hefði traustan lagaramma en að framkvæmdin væri veikburða, sérstaklega í tengslum við eftirlit með starfsemi utan hefðbundinna fjármálafyrirtækja. Þá var bent á að samstarf milli stofnana væri takmarkað og að lítið væri um raunverulegar sakfellingar í peningaþvættismálum.“ (FATF, 2018) Í eftirfylgniskýrslu FATF 2020 var staðfest að Ísland hefði bætt lagaramma og verklag að nokkru leyti, en enn væri „verulegur skortur á sönnun um virkni kerfisins í framkvæmd.“ Með öðrum orðum: lögin eru til staðar, en það vantar að þau séu nýtt þannig að þau stöðvi raunveruleg mál. (FATF, 2020) Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur sömuleiðis tekið undir gagnrýnina og varað við því að fjöldi rannsókna og sakfellinga sé langt undir alþjóðlegum viðmiðum. (IMF) Ísland hefur því um árabil staðið höllum fæti í mati erlendra eftirlitsaðila.
Hættan fyrir samfélagið
Happdrætti Háskóla Íslands og Íslandsspil eru rekin undir formerkjum þess að ágóðinn renni til almannaheilla – menntunar, íþrótta og menningar. En ef spilakassarnir verða að þvottavélum fyrir skipulagða glæpastarfsemi, glatast ekki aðeins trúverðugleiki þeirra heldur skapast bein hætta á að Ísland verði stimplað sem land sem veitir slíkri starfsemi skjól. FATF hefur áður sett lönd á svartan lista þegar þau bregðast ekki við. Það getur haft áhrif á fjármálakerfi í heild, meðal annars með því að gera millifærslur og viðskipti erfiðari fyrir löglynda aðila.
Spilakassar eða þvottavélar?
Kerfið sem átti að fjármagna menntun og samfélagsverkefni hefur í höndum erlendra glæpahópa breyst í verkfæri til peningaþvættis. Á meðan eftirlitið dregur lappirnar dæla hóparnir svörtu fé inn í spilakassa landsins og fá það til baka á bankareikninga sína sem „heiðarlega happdrættisvinninga“.