Nýtt frumvarp sem nú er í samráðsgátt stjórnvalda gerir ráð fyrir að dómsmálaráðherra missi veitingarvald yfir lykilstöðum innan ákæruvalds og lögreglu. Í staðinn fá forstöðumenn embættanna sjálfir að ráða næstráðendur sína, til fimm ára í senn.
Markmiðið er að einfalda stjórnsýslu og draga úr pólitískum afskiptum. Ef breytingin nær fram að ganga myndi ríkissaksóknari sjálfur ráða vararíkissaksóknara og lögreglustjórar á höfuðborgarsvæðinu og Suðurnesjum fá sjálfir að skipa sína aðstoðarmenn.
Kostir fyrir almenning
Áformin eru kynnt sem jákvætt skref í átt að faglegra skipanavali:
-
Sjálfstæði: Minni hætta á að ráðherra skipi „sitt fólk“ í viðkvæm embætti sem fjalla um mál sem geta snert stjórnvöld.
-
Fagmennska: Forstöðumaður þekkir starfið best og getur valið aðstoðarmenn út frá reynslu og hæfni.
-
Endurnýjun: Skipanir til fimm ára tryggja reglulegt aðhald og koma í veg fyrir að menn sitji endalaust í stöðunum.
Hættan: valdþjöppun og innri klíkuskapur
Þrátt fyrir augljósa kosti fylgir breytingunni einnig áhætta. Með því að færa valdið frá ráðherra til forstöðumanna getur skapast innri valdþjöppun. Forstöðumaður sem ræður alla sína næstráðendur getur byggt upp teymi sem styður hann í einu og öllu – í stað þess að tryggja fjölbreytt sjónarmið innan embættisins.
Dæmi: Ef ríkissaksóknari hefði óskorað vald til að ráða vararíkissaksóknara gæti hann valið samvinnuþýða einstaklinga sem veita ekki gagnrýna sýn á störf hans. Slíkt fyrirkomulag gæti haft bein áhrif á meðferð stórra sakamála, sérstaklega ef þau snerta valdaaðila eða tengjast hagsmunum embættisins sjálfs.
Sama gildir um lögregluna: ef lögreglustjóri skipar alla sína aðstoðarmenn án þess að nokkur ytri aðili komi að ferlinu, er hætta á að embættið verði einsleitt í hugsun og ákvarðanatöku. Í stað þess að byggja á óháðum faglegum sjónarmiðum gæti það þróast í klíkuskap.
Jafnvægisspurning
Fyrir almenning er spurningin í grunninn þessi: Hvort vegur þyngra – faglegt sjálfstæði án pólitísks afskiptis eða lýðræðislegt aðhald sem tryggir að forstöðumaður sitji ekki einn með allt vald yfir næstráðendum sínum?
Áformin eru hvorki ótvírætt góð né slæm. Þau geta styrkt sjálfstæði ákæruvalds og lögreglu – en þau geta líka skapað jarðveg fyrir valdþjöppun sem í versta falli grefur undan trausti almennings til réttarkerfisins.