Gjaldþrot flugfélagsins Play markar nýjan kafla í langri sögu þar sem lífeyrissjóðir landsmanna hafa tapað fé. Þegar Play gaf upp öndina haustið 2025 töpuðu fjórir sjóðir samtals um 3 milljörðum króna, þar af tapaði Birta 1,7 milljarði.
En Play er bara nýjasta dæmið. Frá árinu 2000 hafa lífeyrissjóðirnir tapað á bilinu 385–485 milljörðum króna á fjárfestingum sem runnu út í sandinn. Þetta er sparnaður almennings – og stærðargráða sem hefði getað umbreytt íslensku samfélagi.
Fortíðin sem skekkir nútíðina
Bankahrunið 2008 – stærsta tapið
Þegar íslenska bankakerfið hrundi haustið 2008 tók það lífeyrissjóðina með sér niður. Þeir höfðu fjárfest gríðarlegar upphæðir í skuldabréfum, hlutabréfum og skuldavafningum tengdum Glitni, Landsbankanum og Kaupþingi. Þegar allt sprakk hurfu 380–480 milljarðar króna úr eignasöfnum sjóðanna á örfáum vikum.
Þetta var stærsta einstaka tap lífeyrissjóðanna frá upphafi og jafngilti sparnaði heillar kynslóðar sem hafði treyst því að féð væri öruggt. Enn í dag lítur margur á þetta sem augnablikið þegar traust almennings á kerfinu brast endanlega.
United Silicon – draumsýnin í Helguvík
Árið 2018 var kísilverið í Helguvík kynnt sem framtíðargrein íslensks iðnaðar. Fjárfesting í „grænni orkuvinnslu“ hljómaði vel, en reyndist vera byggð á óraunhæfum forsendum og illa undirbúnum rekstri.
Þegar félagið fór í þrot þurftu lífeyrissjóðir að afskrifa a.m.k. 2 milljarða króna. Þar af tapaði Frjálsi lífeyrissjóðurinn einum 1,178 milljarði króna. Þrátt fyrir að sjóðirnir hafi lofað að draga úr áhættufjárfestingum eftir bankahrunið, var þarna farið inn í verkefni sem hrundi hratt og skilur enn eftir sig tóma skel í Helguvík.
WOW air – lærð lexía
Þegar WOW air fór á hausinn árið 2019 urðu tugþúsundir farþega strandaglópar víða um heim. Fjármálalega séð var áfallið þó ekki lífeyrissjóðanna að þessu sinni. Þeir höfðu neitað að taka þátt í skuldabréfaútboði félagsins árið áður, þrátt fyrir þrýsting og loforð um mikinn arð.
Þannig sluppu sjóðirnir við nýjan milljarðaskell. Þetta sýnir að stundum borgar sig að segja nei, en það breytir ekki því að almennir sparifjáreigendur fengu enga vernd þegar næsta ævintýri bankaðaði upp á.
Play 2025 – nýjustu milljarðarnir
Fjórir sjóðir tóku þátt í Play með hlutabréfum og skuldabréfum, en haustið 2025 hrundi félagið eftir misheppnaða stækkun og minnkandi tekjur. Samtals töpuðust 3 milljarðar króna, þar af fór stærsti hluti tapsins á Birtu.
Fyrir almenning er þetta einungis nýjasta dæmið um sama mynstrið: fé sem ætlað var að tryggja ellilífeyri er sett í áhættusamar fjárfestingar, og þegar illa fer eru það sjóðsfélagar – ekki stjórnendur – sem sitja uppi með tapið.
Hvað hefði mátt gera fyrir þessa upphæð?
Þegar svona upphæðir gufa upp, er mikilvægt að spyrja: hvað hefði þetta getað keypt?
🏫 Leikskólar
-
Meðalkostnaður nýrra leikskóla: 600–800 milljónir kr. (staðfest í opinberum útboðum sveitarfélaga).
-
Fyrir 400 milljarða mætti byggja 500–700 nýja leikskóla.
👉 Það myndi tvöfalda fjölda leikskóla á landinu og útrýma biðlistum til frambúðar.
🏥 Sjúkrahús og heilsugæsla
-
Nýr Landspítali: 90–120 milljarðar kr. (sumir meta >200 ma.kr. með öllu).
-
Fyrir 400 milljarða mætti byggja 4 nýja stóra spítala eða 200–400 heilsugæslustöðvar (1–2 ma.kr. hver).
👉 Í stað tapaðra milljarða gætum við haft heilbrigðiskerfi á heimsmælikvarða.
🏘️ Félagslegt húsnæði
-
Kostnaður við íbúð: 40–60 milljónir kr.
-
Fyrir 400 milljarða mætti reisa 6.600–10.000 nýjar íbúðir.
👉 Þetta jafngildir því að byggja nýja borg á stærð við Akureyri – frá grunni.
🛣️ Samgöngur
-
Sundabraut: 90–120 milljarðar kr.
-
Jarðgöng eða stórar brýr: 10–20 milljarðar kr.
-
Fyrir 400 milljarða mætti byggja 3–4 Sundabrautir og samt klára helstu jarðgöng á Íslandi.
👉 Þetta myndi þýða að allir stærstu samgöngubotnlestir landsins væru úr sögunni.
🛡️ Fangelsi og skólar
-
Nýtt fangelsi (Stóra-Hraun): 14–17 milljarðar kr.
-
Fyrir 400 milljarða mætti byggja 25–30 ný fangelsi.
👉 Ísland myndi breytast í fangelsaveldi. -
Nýr grunnskóli með íþróttahúsi: 3–5 milljarðar kr.
-
Fyrir 400 milljarða mætti reisa 80–130 nýja grunnskóla.
📚 Laun og þjónusta
-
100 milljarðar = 200.000 kr. hækkun á mánuði fyrir 40.000 starfsmenn í heilt ár.
-
Fyrir 400 milljarða mætti gera þetta fjögur ár í röð.
👉 Þetta hefði hækkað laun hjúkrunarfræðinga, kennara og leikskólakennara svo um munar.
🔁 Í daglegu máli
-
Fyrir 400 milljarða mætti greiða rúmlega 1 milljón kr. beint til hvers Íslendings.
-
Eða borga niður stóran hluta námslána og húsnæðislána tugþúsunda fjölskyldna.
Niðurstaðan
Gjaldþrot Play er nýjasta dæmið um að fjárfestingar lífeyrissjóðanna hafa gjarnan bitnað á almenningi. Í stað þess að tryggja lífeyri framtíðarinnar hefur hundruðum milljarða verið kastað í áhættusöm verkefni sem enduðu í gjaldþroti.
Það sem hefur gufað upp hefði getað þýtt hundruð nýrra skóla, fjóra nýja spítala, tugþúsundir íbúða, eða milljón í vasann á hverjum einasta Íslendingi.
Hverja ber að forðast?
Athugið: Í þessum greiningum kemur fram að eftirfarandi lífeyrissjóðir hafi tekið þátt í fjárfestingum sem leiddu til taps í Play eða öðrum gjaldþrotum: Birta, Lífsverk, Festa, LSV, Frjálsi og EFÍA.
Þessi nöfn eru tekin úr ársreikningum og fréttum sem vísað er til í heimildum greinarinnar.
Við hvetjum alla lesendur til að kanna hversu stóran þátt þeirra sjóðir eiga í áhættusömum fyrirtækjum og hvaða stefnu þeir hafa í eignastýringu.
Vert er að minna á að samkvæmt lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda hefur einstaklingur á vinnumarkaði rétt til að skipta iðgjöldum sínum milli lífeyrissjóða og flytja réttindi sín milli sjóða (innan reglna sjóðanna).