Dómsmálaráðuneytið leggur til að fella niður sjálfvirka gjafsókn og setja fastar viðmiðunarreglur um bótafjárhæðir fyrir þá sem hafa verið ranglega handteknir, settir í gæsluvarðhald eða sætt öðrum þvingunaraðgerðum í sakamálum. Breytingarnar eru kynntar sem leið til að auka skilvirkni og draga úr kostnaði ríkisins, en í reynd fela þær í sér skerðingu á lífsgæðum þeirra sem minnst mega sín.
Sjálfvirk gjafsókn hverfur
Í dag tryggja lög að einstaklingur sem krefst bóta á grundvelli sakamála fái sjálfkrafa gjafsókn í héraði. Þannig er fórnarlömbum rangra ákvarðana kerfisins tryggð lögfræðiaðstoð án þess að þurfa að bera kostnað sjálf. Ráðuneytið vill nú afnema þessa reglu. Þeir sem vilja sækja rétt sinn þurfa í framtíðinni að sækja sérstaklega um gjafsókn, með tilheyrandi óvissu og hindrunum. Þetta mun fæla marga frá því að fara með mál sitt lengra – ekki vegna þess að það sé veikt, heldur vegna þess að kostnaðurinn er of mikill.
Föstu viðmiðin sem lækka bætur
Jafnframt á að lögfesta fastar viðmiðunarfjárhæðir sem Ríkislögmaður á að miða við í öllum bótakröfum. Í áformunum eru nefnd dæmi um mál þar sem einstaklingur krafðist allt að milljón króna en fékk aðeins 150 þúsund krónur dæmdar. Lögmannskostnaðurinn sem ríkið þurfti að greiða var hins vegar 450–500 þúsund krónur. Lausn ráðuneytisins er ekki að tryggja hærri og réttlátari bætur, heldur að festa lægri fjárhæðir í sessi og minnka möguleika einstaklinga á að ná fram sanngjörnum úrskurði.
Sparnaður ríkisins – skerðing lífsgæða fórnarlamba
Í frummati á áhrifum kemur fram að ríkið greiddi rúmar 20 milljónir króna árið 2023 í gjafsókn vegna slíkra mála. Markmið breytinganna er að fækka málum fyrir dómstólum og lækka kostnað ríkissjóðs. Það er kynnt sem hagkvæmni og tímasparnaður, en í reynd er byrðinni velt yfir á þá sem þegar hafa orðið fyrir órétti af hálfu ríkisvaldsins. Fyrir saklaust fólk sem hefur misst frelsi sitt, orðið fyrir áföllum eða fjárhagslegu tjóni þýðir þetta skerðingu á lífsgæðum. Bætur sem áður áttu að bæta rangindi verða nú að táknrænum lágmarksupphæðum.
Réttarríkið veikist
Í stjórnarskránni stendur skýrt að hver sá sem er sviptur frelsi að ósekju skuli eiga rétt á skaðabótum. Með breytingunum er sá réttur veikjaður í framkvæmd. Ekki er verið að afnema bótaréttinn á pappírnum, heldur gera hann torfærari, dýrari og að verðmæti hans verði minna. Þetta er hættuleg þróun í lýðræðisríki sem á að standa vörð um rétt borgaranna gagnvart ríkisvaldinu.
Hanskinn fyrir hina varnarlausu
Þeir sem lenda í þessum aðstæðum eru ekki áhrifamiklir hagsmunaaðilar með bakhjarla. Þetta eru einstaklingar sem hafa setið saklausir í gæsluvarðhaldi, verið ranglega handteknir eða þurft að þola símhleranir og húsleitir án þess að hljóta sakfellingu. Með nýjum reglum er þessum hópi í reynd sagt: Þú átt rétt á pappírnum – en hann er svo veikburða að hann skiptir litlu máli í raunveruleikanum.
Samráðsgáttin þögul
Áformin voru birt í samráðsgátt stjórnvalda 14. júlí 2025 undir málsnúmerinu DMR25060063. Umsagnarfrestur rann út 31. júlí og engin umsögn barst. Í dag er málið merkt Í vinnslu. Þögnin verður varla túlkuð sem samþykki – en stjórnvöld virðast engu að síður ætla að keyra breytingarnar áfram án þess að neinn hafi varið þá sem mest þurfa á því að halda.