Ríkisstjórnin kynnti í gær þingsályktunartillögu um að efnt verði til þjóðaratkvæðagreiðslu um Evrópumál í lok ágúst. Sérstakt lagaákvæði í kosningalögum gildir um þjóðaratkvæðagreiðslur. Vegna ákvæðisins gæti ríkisstjórnarmeirihlutinn þurft að grípa til svokallaðs kjarnorkuákvæðis í þingsköpum til að knýja fram atkvæðagreiðslu á þinginu í tæka tíð fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna.
Í kosningalögum segir í 26. gr. að þjóðaratkvæðagreiðsla ,,skal fara fram í fyrsta lagi þremur mánuðum og í síðasta lagi einu ári eftir að þingsályktunartillaga hefur verið samþykkt á Alþingi.“ Ákvæðið um þjóðaratkvæðagreiðslu er þannig hugsað að almenningi gefist nægur tími til að kynna sér málefnið, þrjá mánuði hið minnsta, og að álitamálið sem greitt er atkvæði um sé ekki orðið of ,,gamalt“ – þingsályktunin má ekki vera eldri en eins árs.
Ríkisstjórnin segir að þjóðaratkvæðagreiðsla skuli fara fram 29. ágúst. Það þýðir að þingsályktunartillagan verður að vera afgreidd frá alþingi fyrir 29. maí.
Gæti auðveldlega fallið á tíma
Evrópumál eru stórpólitísk og kalla á ítarlega umræðu á alþingi. Þannig var þriðji orkupakkinn, um íhlutun ESB í íslensk orkumál, ræddur í 147 klukkustundir árið 2019. Það eru fjórar vikur í dagvinnu. Icesave samningurinn var á sínum tíma ræddur í 135 klukkustundir.
Evrópumál þróast dag frá degi í ljósi alþjóðmála og það gefur þingmönnum óþrjótandi tilefni til að ræða til hlítar þingsályktun ríkisstjórnarinnar. Það þýðir að önnur mál komast ekki á dagskrá þingsins. Ríkisstjórnin gæti fallið á tíma með þingsályktunina um Evrópumál.
Í þingsköpum, sem fjalla m.a um hvernig umræðum skuli háttað á alþingi, er undantekningaákvæði, svokallað kjarnorkuákvæði. Það leyfir þingforseta að binda endi á umræður, í raun taka málfrelsið af þingmönnum, og vísa máli í atkvæðagreiðslu. Síðast var ákvæðið notað fyrir ári, en hafði þá ekki verið virkjað í rúm 60 ár.
Tveir slæmir kostir í stöðunni
Kjarnorkuákvæðið var virkjað í umræðunni um veiðileyfagjöld. Þingforseti, Þórunn Sveinbjarnardóttir, lokaði mælendaskrá og vísaði frumvarpi ríkisstjórnarinnar til atkvæðagreiðslu. Margir þingmenn fordæmdu að málfrelsið var tekið af þeim. Stefán Vagn Stefánsson þingmaður Framsóknarflokksins sagði til dæmis:
„Þetta er afar slæmt fordæmi og þetta er afar dapurleg niðurstaða. Þetta er gríðarlegt inngrip inn í þingræðið. Að takmarka og stöðva málfrelsi okkar þingmanna. Það er ekki léttvægt, virðulegur forseti.“
Á haustþingi viðurkenndi Þórunn Sveinbjarnardóttir forseti alþingis að hún yrði að vinna traust alþingis á ný eftir að hafa beitt 71. grein þingskaparlaga – kjarnorkuákvæðinu. Í þingsályktun um þjóðaratkvæði vegna Evrópumála gætu Þórunn og stjórnarmeirihlutinn staðið frammi fyrir tveim slæmum kostum. Í einn stað að þjóðaratkvæðagreiðslan falli á tíma, komist ekki til framkvæmda 29. ágúst, eða að virkja kjarnorkuákvæðið.