Saga stækkunar Evrópusambandsins bendir til þess að aðildarviðræður snúist fyrst og fremst um aðlögun að regluverki sambandsins. Í umræðunni um Evrópusambandið á Íslandi heyrist oft að í aðildarviðræðum sé hægt að „semja um sérlausnir“ eða fá „varanlegar undanþágur“ frá ákveðnum þáttum regluverks sambandsins.

Það er því eðlilegt að staldra við og spyrja einfaldlega: Hvað segir sagan?

Ef saga stækkunar Evrópusambandsins síðustu áratugi er skoðuð kemur ákveðið mynstur skýrt í ljós. Frá árinu 2004 hafa 13 ríki gengið í Evrópusambandið. Engin þeirra fékk víðtækar varanlegar undanþágur frá regluverki sambandsins.

Grundvallarreglan í stækkunarferli ESB

Í stækkunarferli Evrópusambandsins er ein meginregla sem liggur til grundvallar aðildarsamningum. Ríki sem vilja ganga í sambandið þurfa að samþykkja allt regluverk ESB, svokallað acquis communautaire. Þetta regluverk spannar fjölda málaflokka, allt frá samkeppnisreglum og umhverfismálum til fjármála, landbúnaðar og sjávarútvegs.

Í aðildarviðræðum er því fyrst og fremst samið um hvernig og hvenær reglurnar eru innleiddar, ekki hvort þær verði innleiddar. Þess vegna lýsa margir sérfræðingar aðildarviðræðum sem aðlögunarviðræðum frekar en hefðbundnum samningum milli jafnrétthárra aðila.

Danmörk og undanþágur – oft nefnt dæmi

Danmörk er oft nefnd í umræðunni um undanþágur innan ESB. Það er þó mikilvægt að setja það í rétt samhengi. Danmörk gekk í Evrópubandalagið árið 1973, löngu áður en núverandi stækkunarferli tók á sig núverandi mynd. Undanþágurnar sem Danir fengu komu ekki fram í aðildarsamningi, heldur síðar. Eftir að danskir kjósendur höfnuðu Maastricht-samningnum árið 1992 var samið um svokallaðan Edinborgarsamning, þar sem Danmörk fékk fjórar sérstakar undanþágur:

• frá upptöku evru
  • frá varnarmálasamstarfi ESB
  • frá ákveðnum þáttum dóms- og innanríkismála
  • frá tilteknum þáttum sem tengjast ríkisborgararétti ESB

Síðar hefur ein þessara undanþága verið felld niður þegar Danir samþykktu árið 2022 að taka þátt í varnarmálasamstarfi sambandsins. Lykilatriðið er þó þetta: þessar undanþágur voru ekki hluti af aðildarviðræðum nýrra ríkja í nútíma stækkunarferli ESB.

Stækkun ESB eftir 2004

Frá árinu 2004 hefur Evrópusambandið stækkað í þremur skrefum.

2004:  stærsta stækkunin:
Pólland, Ungverjaland, Tékkland, Slóvakía, Slóvenía, Eistland, Lettland, Litháen, Kýpur og Malta.

2007:
Rúmenía og Búlgaría.

2013:
Króatía.

Samtals hafa því 13 ríki gengið í Evrópusambandið á síðustu tveimur áratugum.

Hvað fengu þessi ríki í aðildarviðræðum?

Þessi ríki fóru í gegnum umfangsmiklar aðildarviðræður sem stóðu yfir í mörg ár. Í öllum tilvikum var niðurstaðan í meginatriðum sú sama:

• ríkin samþykktu allt regluverk ESB
  • samningaviðræður snerust fyrst og fremst um aðlögunartíma

Slíkir aðlögunartímar gátu til dæmis varðað vinnumarkað, landbúnað, umhverfismál og umbætur í stjórnsýslu og dómskerfi. En í öllum tilvikum voru þessar ráðstafanir tímabundnar, ekki varanlegar undanþágur.

Fiskveiðar – lykilspurning í íslenskri umræðu

Íslensk ESB-umræða snýst að stórum hluta um fiskveiðar. Því vaknar eðlilega spurning: Hefur eitthvert aðildarríki fengið undanþágu frá sameiginlegri fiskveiðistefnu ESB? Sagan bendir til þess að svarið sé einfalt: Nei.

Sameiginlega fiskveiðistefna Evrópusambandsins (Common Fisheries Policy) gildir fyrir öll aðildarríki sem hafa sjávarútveg. Í því kerfi ákveður ESB heildarafla fyrir helstu fiskistofna, kvótum er skipt milli ríkja samkvæmt svokallaðri relative stability reglu og aðildarríki taka þátt í sameiginlegri stjórnun fiskveiða. Engin aðildarþjóð hefur fengið varanlega undanþágu frá þessu kerfi.

Orkumál – annað stórt álitaefni

Annað mál sem hefur vakið töluverða umræðu á Íslandi eru orkumál. Í sáttmálum Evrópusambandsins kemur fram að aðildarríki haldi yfirráðum yfir eigin orkuauðlindum og ákveði sjálf hvaða orkugjafa þau nýta. Sambandið setur þó reglur um orkuflutning, samkeppni á orkumarkaði og skipulag orkukerfa. Eins og í öðrum málaflokkum hafa ríki stundum fengið aðlögunartíma eða sérlausnir vegna sérstakra aðstæðna, en ekki varanlegar undanþágur frá reglum innri orkumarkaðarins.

Þess vegna skiptir þessi saga máli fyrir Ísland

Saga stækkunar Evrópusambandsins síðustu tvo áratugi bendir til þess að svigrúmið til víðtækra undanþága í aðildarsamningum sé takmarkað. Íslensk ESB-umræða hefur þó oft byggst á þeirri hugmynd að hægt sé að semja um sérstakar lausnir í lykilmálum eins og fiskveiðum eða auðlindamálum. Reynsla annarra ríkja bendir hins vegar til þess að aðildarviðræður snúist fyrst og fremst um hvernig og hversu hratt ríki taka upp regluverk sambandsins, ekki um að breyta því.

Þess vegna stendur Ísland í raun frammi fyrir einfaldri spurningu: Viljum við taka upp regluverk Evrópusambandsins í heild sinni — eða ekki? Fyrir mína parta er svarið við þeirri spurningu skýrt.

Ragnar Rögnvaldsson

Höfundur er áhugamaður um samfélagsmál og stuðningsmaður Miðflokksins